Yurt Dışı Dergide Yayın Yapan Türk Akademisyenler: Üç Temsilî Yol Haritası

Türk akademisyenler için yurt dışı dergi neden ayrı bir beceri gerektirir?

Türkiye’de yetişmiş bir araştırmacı, çoğu zaman güçlü bir yöntem eğitimiyle gelir. Zorlanılan alan genellikle üç noktada toplanır:

• Dil ve anlatım alışkanlıkları: Türkçe akademik metinde uzun, yan cümleli ve edilgen yapılı cümleler doğal karşılanır. İngilizce dergi okuru ise kısa, öznesi belli ve doğrudan cümleler bekler.
• Katkının çerçevelenmesi: Türkiye örneklemiyle yapılan bir çalışmanın uluslararası okur için neden önemli olduğu açıkça anlatılmazsa, editör çalışmayı “yerel” bulabilir.
• Dergi ekosistemine aşinalık: Hangi derginin hangi tartışmayı yürüttüğünü bilmek, yalnızca dizin listesine bakarak öğrenilemez; derginin son sayılarını okumayı gerektirir.

Bu üç noktanın her biri öğrenilebilir becerilerdir. Aşağıdaki senaryolar, bu becerilerin farklı alanlarda nasıl uygulandığını gösteriyor.

Senaryo 1: Mühendislikte deneysel bir çalışma

Profil: Doktorasını yeni tamamlamış bir makine mühendisi. Yeni bir yüzey kaplamasının aşınma direncine etkisini deneysel olarak incelemiş. Elinde güçlü bir veri seti, ama İngilizce yazım deneyimi sınırlı.

İlk karar: dergi seçimi. Araştırmacı önce alanındaki en yüksek etki faktörlü dergiye göndermeyi düşünüyor. Danışmanıyla birlikte son iki yılın sayılarını taradığında, o derginin çoğunlukla teorik modelleme çalışmaları yayımladığını, deneysel kaplama çalışmalarının ise başka iki dergide yoğunlaştığını fark ediyor. Kısa listeyi bu iki dergi ve bir yedek üzerinden kuruyor.

İkinci karar: makalenin iskeleti. Mühendislik dergilerinde okur, yöntemin tekrarlanabilir olmasını ve bulguların görsel olarak net sunulmasını bekler. Araştırmacı, deney düzeneğini ayrıntılı bir şekil ve parametre tablosuyla anlatıyor; bulguları karşılaştırmalı grafiklerle sunuyor.

Üçüncü karar: dil. Metni ilk kez yazarken Türkçe düşünüp İngilizceye aktardığı için cümleler uzun ve karmaşık. Teknik terminolojiye hâkim bir dil editörüyle çalışarak cümleleri kısaltıyor, edilgen yapıları azaltıyor ve terim tutarlılığını sağlıyor.

Sonuç: İlk dergiden minor revizyon kararı geliyor. Hakemlerden biri, sonuçların endüstriyel uygulamadaki anlamının daha net tartışılmasını istiyor. Araştırmacı tartışma bölümüne bir paragraf ekliyor ve revizyon kabul ediliyor.

Çıkarım: Bu senaryoda belirleyici olan, etki faktörüne değil derginin gerçekte yayımladığı çalışma türüne göre seçim yapılmasıdır.

Senaryo 2: Sağlık bilimlerinde klinik bir çalışma

Profil: Bir devlet hastanesinde çalışan, aynı zamanda doçentlik hazırlığı yapan bir uzman hekim. Retrospektif bir hasta kohortu üzerinde çalışmış.

İlk engel: raporlama standardı. İlk gönderimde makale, hakeme gitmeden iade ediliyor. Editörün gerekçesi, gözlemsel çalışmalar için yaygın olarak beklenen STROBE kontrol listesinin eksik olması ve etik kurul onay bilgisinin metinde yer almaması. Araştırmacı bu standartları ilk kez ayrıntılı olarak okuyor.

Düzeltme: Yöntem bölümünü STROBE maddelerine göre yeniden yapılandırıyor: çalışma deseni, ortam, katılımcı seçimi, değişkenler, yanlılık kaynakları ve istatistiksel yöntemler ayrı ayrı açıklanıyor. Etik kurul karar numarası ve tarihi ekleniyor. Kontrol listesini doldurup ek dosya olarak yüklüyor.

İkinci gönderim: Başka bir dergiye gönderilen makale, major revizyon alıyor. Hakemlerden biri karıştırıcı değişkenlerin kontrol edilmediğini belirtiyor. Araştırmacı bir istatistik danışmanıyla çalışarak çok değişkenli bir model ekliyor ve bulguların bu modelde de korunduğunu raporluyor.

Çıkarım: Sağlık bilimlerinde raporlama standartları (STROBE, CONSORT, PRISMA gibi) çoğu dergide pazarlık konusu değildir. Bu standartları yazıma başlamadan uygulamak, masa reddinin önemli bir nedenini ortadan kaldırır.

Senaryo 3: Sosyal bilimlerde Türkiye bağlamlı bir çalışma

Profil: Bir sosyal bilimler fakültesinde doktor öğretim üyesi. Türkiye’deki belediyelerin katılımcı bütçeleme uygulamalarını nitel görüşmelerle incelemiş.

İlk engel: “yerel” algısı. İlk dergiden gelen masa reddi, çalışmanın uluslararası okur için katkısının açık olmadığını söylüyor. Araştırmacı, makalesinin Türkiye’yi anlatmakla yetindiğini, uluslararası katılımcı yönetişim literatürüne ne söylediğini ise belirtmediğini fark ediyor.

Yeniden çerçeveleme: Girişi baştan yazıyor. Artık makale, “merkeziyetçi yönetim geleneği olan ülkelerde katılımcı bütçelemenin nasıl uyarlandığı” sorusunu soruyor ve Türkiye’yi bu sorunun bir örneği olarak konumlandırıyor. Tartışma bölümünde bulgularını benzer yönetim geleneklerine sahip başka ülkelerdeki çalışmalarla karşılaştırıyor.

Dergi seçimi: Kamu yönetimi alanında karşılaştırmalı çalışmalara yer veren ve son yıllarda Güney Avrupa ile Orta Doğu örneklerini yayımlamış bir dergi seçiyor. Kapak mektubunda derginin bu tartışmasına doğrudan gönderme yapıyor.

Sonuç: Makale iki tur revizyondan sonra kabul ediliyor. Hakemlerin önemli bir kısmı nitel yöntemin şeffaflığıyla ilgili: görüşme sorularının ek dosya olarak paylaşılması ve kodlama sürecinin ayrıntılı anlatılması isteniyor.

Çıkarım: Türkiye örneklemi bir dezavantaj değil; yeter ki çalışmanın uluslararası tartışmaya hangi soruyla bağlandığı açıkça kurulsun.

Üç senaryonun ortak dersleri

Tablo, farklı alanlardaki engellerin farklı göründüğünü ama aynı mantığa dayandığını gösteriyor: editör ve hakemler, çalışmanın kendi okurlarına neden önemli olduğunu ve güvenilir biçimde yürütüldüğünü görmek ister.

Uluslararası gönderimlerde kaçınılması gereken tuzaklar

• Yağmacı dergiler: Davetkâr e-postalarla gelen, hızlı yayın vaat eden ve gerçekte dizinde olmayan dergiler, özellikle ilk kez yurt dışına açılan araştırmacıları hedef alır. Dergiyi resmî dizin listelerinde kendiniz arayın.
• Çoklu gönderim: Aynı makaleyi aynı anda iki dergiye göndermek yayın etiğine aykırıdır ve fark edildiğinde ciddi sonuçlar doğurabilir.
• Makine çevirisine fazla güvenmek: Çeviri araçları ilk taslak için yardımcı olabilir, ancak terminoloji ve akademik üslup açısından mutlaka uzman gözüyle kontrol edilmelidir.
• Revizyonu erteleme: Revizyon süresini kaçırmak, makalenin yeni gönderim olarak değerlendirilmesine yol açabilir.
• Ret sonrası metni değiştirmeden yeniden göndermek: Hakem raporu, metni güçlendirmek için en değerli kaynaktır. Görmezden gelmek aynı sorunların tekrar etmesine neden olur.

Ortak yazarlık ve uluslararası iş birliği ne kazandırır?

Üç senaryoda da araştırmacılar tek başına ya da kurum içi ekiplerle çalıştı. Oysa uluslararası yayınlarda sık görülen bir başka yol, yurt dışındaki araştırmacılarla ortak çalışmaktır. Bu iş birlikleri birkaç açıdan katkı sağlar:

• Literatüre hâkimiyet: Farklı bir akademik gelenekten gelen ortak yazar, çalışmanın hangi tartışmaya bağlanması gerektiğini daha kolay görebilir.
• Dil ve anlatım: Ana dili İngilizce olan veya uluslararası dergilerde uzun süredir yayın yapan bir ortak yazar, metnin okur beklentisine uygun kurulmasına yardımcı olur.
• Karşılaştırmalı veri: Türkiye verisinin başka bir ülkenin verisiyle karşılaştırılması, “yerel” algısını doğal olarak ortadan kaldırır.

Ancak ortak yazarlık yalnızca gerçek bir bilimsel katkıya dayanmalıdır. Katkısı olmayan birini, dergide etkisi olacağı düşüncesiyle yazar listesine eklemek (hediye yazarlık) yayın etiğine aykırıdır. Uluslararası iş birliği kurmanın meşru yolları; kongreler, kısa süreli araştırma ziyaretleri, TÜBİTAK’ın uluslararası destek programları ve Avrupa Birliği çerçeve programları gibi ortak proje çağrılarıdır.

Revizyon sürecinde kültürel farklar

Türk akademisyenlerin uluslararası hakem süreçlerinde en çok zorlandığı konulardan biri, eleştiriye verilecek yanıtın tonudur. Bazı araştırmacılar hakem yorumlarını kişisel bir saldırı gibi algılayıp savunmacı yanıtlar yazar; bazıları ise tam tersine her öneriyi sorgulamadan kabul eder. Her iki uç da sorun yaratır. Uluslararası dergilerde beklenen yaklaşım, her yoruma teşekkür etmek, haklı olanları somut değişikliklerle karşılamak ve katılmadığınız noktalarda kanıta dayalı, nazik bir gerekçe sunmaktır. Yanıt mektubundaki üslup, en az revize metin kadar dikkatle okunur.

Kendi yol haritanızı nasıl çıkarırsınız?

1. Alanınızda sizinkine benzer soruları inceleyen son yıllardaki makaleleri bulun ve hangi dergilerde yayımlandıklarını listeleyin.
2. Bu dergilerin yazar rehberlerini okuyun; kelime sınırı, makale türleri, raporlama standartları ve yayın ücreti bilgilerini bir tabloya geçirin.
3. Çalışmanızın katkısını, Türkiye bağlamını bilmeyen bir okura anlatacak şekilde tek cümleyle yazın.
4. Yazıma hedef derginin yapısına göre başlayın.
5. Gönderim öncesinde dil, format ve benzerlik kontrollerini tamamlayın.
6. Revizyon geldiğinde yorumları maddeleyin ve her birine somut bir yanıt verin.

Sık sorulan sorular

İlk uluslararası makalemi göndermeden önce ne kadar hazırlık gerekir?

Bu, çalışmanın durumuna bağlıdır. Verisi ve analizi hazır bir çalışma için dergi seçimi, yazım ve dil kontrolü birkaç ay sürebilir. Kesin bir süre vermek yerine yukarıdaki adımları sırasıyla tamamlamanızı öneririz.

Türkçe yayımlanmış bir makalemi İngilizceye çevirip uluslararası bir dergiye gönderebilir miyim?

Genel kural olarak, daha önce yayımlanmış bir çalışmanın başka bir dilde yeniden yayımlanması ikincil yayın sayılır ve ancak her iki derginin açık izniyle ve şeffaf bir atıfla mümkündür. Bunun yerine çalışmayı genişleterek yeni bir katkı sunan ayrı bir makale hazırlamak çoğu zaman daha doğru bir yoldur.

Uluslararası dergilerde yayın ücreti ödemek zorunlu mu?

Hayır. Abonelik modelli dergilerin çoğu yazardan ücret almaz. Açık erişimli dergilerde ise makale işlem ücreti (APC) olabilir. ULAKBİM’in EKUAL kapsamında yayınevleriyle yaptığı anlaşmalar bazı durumlarda bu ücretleri karşılayabilir; kurumunuzun kütüphanesine danışın.

Dil desteği almam editörde olumsuz izlenim yaratır mı?

Hayır. Birçok dergi, ana dili İngilizce olmayan yazarlara gönderim öncesinde dil desteği almalarını açıkça önerir. Bazı dergiler bu desteğin teşekkür bölümünde belirtilmesini ister.

Uluslararası yayın için hangi dizini hedeflemeliyim?

Bu, kariyer hedeflerinize ve alanınıza bağlıdır. Doçentlik başvurusu yapacaksanız ÜAK’ın kendi temel alanınız için belirlediği tabloyu, kurum içi değerlendirmede ise kurumunuzun yönergesini esas alın. Web of Science (SCI-Expanded, SSCI, AHCI, ESCI) ve Scopus en yaygın başvurulan dizinlerdir; hangisinin sizin için daha belirleyici olduğunu bu belgeler gösterir.

İlgili rehberler: Yurt dışı dergilerde yayının püf noktaları · Scopus ve Web of Science dergilerinde yayın · İngilizce dergi makalesi rehberi