Dergi Editörlerinin Pek Söylemediği Şeyler: Ön İnceleme İçin Kontrol Listesi

Editör masasında ilk dakikalarda ne olur?

Çoğu dergide süreç benzer işler: makale sisteme düştüğünde önce bir teknik kontrol yapılır (dosyalar eksiksiz mi, format uygun mu, benzerlik raporu makul mü). Ardından baş editör veya alan editörü başlığı, özeti, girişin son paragrafını ve çoğu zaman sonuç bölümünü okur. Bazı editörler doğrudan şekil ve tablolara bakarak çalışmanın ağırlığını tartar.

Editörlerin gündelik gerçekliği şudur: hakem bulmak giderek zorlaşmaktadır ve her hakem daveti, gönüllü bir akademisyenin zamanını harcamak demektir. Bu yüzden editörler, hakem sürecinden olumlu çıkma ihtimali düşük gördükleri makaleleri erken aşamada eleme eğilimindedir. Masa reddi bir kalite hükmü olmaktan çok, “bu dergi için uygun değil” kararıdır.

Büyük yayınevlerinin dergilerinde bu ilk aşamaya bir de editoryal asistan veya yayın ofisi katılır. Bu kişiler bilimsel değerlendirme yapmaz; dosyaların eksiksizliğini, anonimleştirmeyi, kelime sınırını ve beyanları kontrol eder. Eksik bir beyan nedeniyle makalenin “yazara iade” edilmesi, editörün metni okumasını bile geciktirir. Bu nedenle aşağıdaki listede teknik maddelere de bilimsel maddeler kadar yer verdik.

Kontrol listesi 1: kapsam ve uygunluk

• ☐ Derginin “Aims & Scope” sayfasını baştan sona okudum ve çalışmamın bu tanımın merkezinde mi kenarında mı kaldığını değerlendirdim.
• ☐ Derginin son iki yılda yayımladığı makaleler arasında konu, yöntem veya bağlam olarak benzer çalışmalar buldum.
• ☐ Çalışmamın makale türünün (araştırma makalesi, derleme, kısa bildiri, olgu sunumu) dergide kabul edilen türler arasında olduğunu kontrol ettim.
• ☐ Dergi belirli bir coğrafyaya veya yönteme odaklanıyorsa, çalışmamın bu odakla ilişkisini kapak mektubunda açıkladım.

Kapsam uyumsuzluğu, masa reddinin en sık nedenlerinden biridir ve en kolay önlenebilenidir. Editörün en sık yazdığı ret cümlelerinden biri, “çalışma değerli ancak dergimizin kapsamı dışında” ifadesidir.

Kontrol listesi 2: başlık, özet ve giriş

• ☐ Başlık, çalışmanın ne yaptığını ve hangi bağlamda yaptığını açıkça söylüyor; abartılı veya belirsiz ifade içermiyor.
• ☐ Özet; amaç, yöntem, temel bulgu ve sonuç cümlelerini içeriyor ve derginin kelime sınırına uyuyor.
• ☐ Girişin son paragrafı, literatürdeki boşluğu ve bu çalışmanın katkısını tek cümleyle ifade ediyor.
• ☐ Anahtar kelimeler başlıktaki kelimeleri tekrarlamak yerine aramada bulunabilirliği artırıyor.

Editörlerin büyük çoğunluğu karar sürecinin başında metnin tamamını okumaz. Bu yüzden başlık, özet ve girişin son paragrafı, makalenizin “vitrinidir”. Bu üç alanda katkınız net değilse, editör bunu metnin derinliklerinde aramaya vakit ayırmayabilir.

Kontrol listesi 3: özen sinyalleri

• ☐ Derginin yazım kurallarına (kelime sınırı, başlık düzeni, atıf sistemi, tablo ve şekil biçimi) uydum.
• ☐ Kaynakçadaki her kaynak metinde, metindeki her atıf kaynakçada yer alıyor.
• ☐ Tablolar ve şekiller numaralı, başlıklı ve metinde atıf verilmiş durumda.
• ☐ Dil hatası, tutarsız terim kullanımı veya yarım kalmış cümle yok.
• ☐ Gönderim sisteminin istediği tüm dosyalar (başlık sayfası, anonim metin, etik kurul onayı, çıkar çatışması beyanı, veri erişilebilirlik beyanı) hazır.

Bu maddeler bilimsel değeri doğrudan belirlemez, ama editöre sizin hakkınızda bir izlenim verir. Özensiz hazırlanmış bir metin, “yöntem de özensiz olabilir” şüphesi uyandırır. Başka bir derginin formatıyla gönderilmiş, önceki derginin adının kapak mektubunda unutulduğu makaleler editörlerin en çok şikâyet ettiği durumlar arasındadır.

Kontrol listesi 4: kapak mektubu

• ☐ Mektup editöre hitap ediyor ve derginin adını doğru yazıyor.
• ☐ Çalışmanın ana katkısını ve bu derginin okurları için neden önemli olduğunu iki-üç cümlede açıklıyor.
• ☐ Çalışmanın başka bir yerde değerlendirmede olmadığını ve daha önce yayımlanmadığını beyan ediyor.
• ☐ Varsa çıkar çatışması, fon kaynağı ve önerilen veya hariç tutulmasını istediğiniz hakemler belirtilmiş.

Kapak mektubu özetin tekrarı değildir. Editörle doğrudan konuşabildiğiniz tek yerdir ve “neden bu dergi?” sorusuna cevap vermelidir. Kısa, somut ve nazik bir mektup yeterlidir.

Kontrol listesi 5: etik ve şeffaflık

• ☐ İnsan veya hayvan katılımcı içeren çalışmalar için etik kurul onayı alındı ve onay bilgisi metinde belirtildi.
• ☐ Benzerlik oranını kontrol ettim; yüksek örtüşme varsa nedenini (örneğin kendi tezim) biliyor ve uygun atıfla çözdüm.
• ☐ Daha önce yayımlanmış kendi çalışmalarımdan aktarılan metin ve şekiller için atıf verdim ve gerekiyorsa izin aldım.
• ☐ Yapay zekâ araçlarını kullandıysam, derginin bu konudaki politikasını okudum ve gerekli beyanı ekledim.
• ☐ Yazar katkıları ve sıralaması tüm yazarlarca onaylandı.

Pek çok dergi, yapay zekâ araçlarının yazar olarak gösterilemeyeceğini ve kullanımının beyan edilmesi gerektiğini yazar rehberlerinde belirtmektedir. Bu konuda dergiden dergiye farklılık olduğu için politikayı her gönderimde ayrıca okumak gerekir.

Kontrol listesi 6: şekiller, tablolar ve ek dosyalar

• ☐ Şekiller derginin istediği çözünürlükte ve dosya biçiminde hazırlandı; eksen başlıkları ve birimler okunaklı.
• ☐ Tablolar metindeki sayıları tekrarlamak yerine onları özetliyor; her tablo kendi başına anlaşılabiliyor.
• ☐ Renkli şekillerin siyah-beyaz baskıda da ayırt edilebildiğini kontrol ettim.
• ☐ Ana metne sığmayan ayrıntılar (ek analizler, anket formu, kod) ek dosya olarak düzenlendi ve metinde atıf verildi.
• ☐ Veri paylaşımı isteniyorsa, verinin nerede ve hangi koşullarla erişilebilir olduğunu belirttim.

Bazı editörler, makalenin ağırlığını anlamak için önce şekillere bakar. Okunaksız bir grafik veya dağınık bir tablo, metindeki güçlü bir bulguyu bile zayıf gösterebilir. Şekil ve tabloların ayrı ayrı “hikâye anlatabildiğinden” emin olun.

Aynı makalenin iki farklı ilk izlenimi

Bu maddelerin pratikte ne fark yarattığını görmek için kurgusal bir örnek düşünelim. Bir araştırmacı, üniversite öğrencilerinin uyku düzeni ile akademik başarısı arasındaki ilişkiyi inceleyen bir çalışmayı aynı hafta iki farklı dergiye gönderilecek biçimde hazırlıyor olsun (elbette gerçekte aynı anda iki dergiye gönderim yapılamaz; bu yalnızca karşılaştırma için bir düşünce deneyidir).

Birinci sürüm: Başlık “Uyku ve Başarı” şeklinde genel. Özet, çalışmanın amacını anlatıyor ama temel bulguyu vermiyor. Girişin son paragrafında katkı cümlesi yok. Kaynakça başka bir derginin atıf sistemine göre düzenlenmiş, kapak mektubunda önceki derginin adı unutulmuş. Editör, ilk birkaç dakikada “hazırlık düzeyi yetersiz” izlenimi ediniyor.

İkinci sürüm: Başlık örneklemi ve değişkenleri açıkça belirtiyor. Özet, bulguyu ve sonucun pratik anlamını iki cümlede veriyor. Girişin son paragrafı literatürdeki boşluğu ve çalışmanın bu boşluğu nasıl doldurduğunu söylüyor. Kapak mektubu, derginin son sayısındaki benzer bir tartışmaya gönderme yaparak çalışmanın okur kitlesine uygunluğunu açıklıyor.

İki sürümde de veri ve analiz aynı. Fark, editörün çalışmayı hakeme göndermek için gerekli güveni ne kadar hızlı kazandığında ortaya çıkıyor.

Masa reddi gelirse editörün mesajı nasıl okunmalı?

Masa reddi e-postaları genellikle kısa ve kalıplaşmış ifadeler içerir. Yine de satır arasında ipucu vardır:

Masa reddine itiraz etmek nadiren sonuç verir. Bunun yerine geri bildirimi değerlendirip metni bir sonraki dergiye uyarlamak çok daha verimlidir.

Editörlerin pek dile getirmediği birkaç gerçek

• Editörler de zaman baskısı altındadır. Çoğu editör bu görevi akademik işlerinin yanında, büyük ölçüde gönüllü olarak yürütür. Net ve okunması kolay bir metin, onların işini kolaylaştırır.
• Hakem önerileri işe yarar. Dergi izin veriyorsa, çıkar çatışması olmayan ve konuya hâkim hakem önerileri sunmak editörün hakem bulma sürecini hızlandırabilir. Editör bu önerileri kullanmak zorunda değildir.
• Takip yazışması kabul görür. Makul bir süre geçtikten sonra durum sorgulayan kısa ve nazik bir e-posta, profesyonel bir davranış olarak görülür.
• Önceki ret raporunu paylaşmak bazen avantajdır. Bazı dergiler, başka bir dergiden alınan hakem raporu ve yapılan düzeltmelerin paylaşılmasına açıktır. Bu, sürecin şeffaflığına katkı sağlar.

Sık sorulan sorular

Masa reddi kararı ne kadar sürede gelir?

Dergiden dergiye değişir; bazı dergilerde birkaç gün, bazılarında birkaç hafta sürebilir. Hızlı gelen bir ret, en azından vakit kaybetmeden başka bir dergiye geçmenizi sağlar.

Editöre gönderim öncesinde e-posta atmak uygun mu?

Çalışmanın kapsama uygunluğundan emin değilseniz, özetinizi ekleyerek kısa bir ön sorgu (pre-submission inquiry) yazmak bazı dergilerde kabul görür. Derginin bu konudaki tutumunu yazar rehberinden kontrol edin.

Editör, hakemlerin önerisine rağmen farklı bir karar verebilir mi?

Evet. Hakemler öneride bulunur, kararı editör verir. Editör, hakem raporlarını, derginin önceliklerini ve kendi değerlendirmesini birlikte tartar.

Ön inceleme desteği kabul şansını kesinleştirir mi?

Hayır. Ön inceleme desteği, özen ve uygunluk eksiklerini gidererek gereksiz masa reddi riskini azaltmaya yöneliktir. Bilimsel değerlendirme ve nihai karar dergiye aittir.

Dergi editörleri yazarın unvanına veya kurumuna bakar mı?

Kör hakemlik uygulayan dergilerde hakemler yazar bilgisini görmez; editör ise genellikle görür. İyi işleyen dergilerde editörün kararı unvana değil çalışmanın niteliğine dayanır. Yine de başlık sayfasındaki kurum ve iletişim bilgilerinin eksiksiz ve doğru olması, ORCID kimliğinizin güncel tutulması profesyonel bir izlenim bırakır.

İlgili rehberler: Hakemler makaleyi nasıl değerlendiriyor? · Etkili kapak mektubu nasıl yazılır?