Olgu Sunumu Nasıl Yazılır? CARE Kontrol Listesi, Hasta Onamı ve Bölüm Bölüm Rehber

Olgu sunumu nedir, hangi vakalar yayımlanmaya değer?

Olgu sunumu (case report), tek bir hastanın ya da birkaç hastanın tanı, tedavi ve izlem sürecini ayrıntılı biçimde anlatan bilimsel yayın türüdür. Klinik pratikte karşılaşılan alışılmadık bir tabloyu meslektaşlarla paylaşmanın en hızlı yollarından biridir. Bu nedenle özellikle asistan hekimler ve genç akademisyenler ilk yayınlarını çoğu zaman bu türde yapar.

Yine de her ilginç hasta yayımlanabilir bir vaka değildir. Editörler öncelikle “Bu vaka literatüre ne ekliyor?” sorusunun cevabını arar. Örneğin nadir görülen bir hastalık, bilinen bir hastalığın beklenmedik bir seyri, yeni tanımlanan bir ilaç yan etkisi ya da alışılmadık bir tedavi yanıtı güçlü adaylardır. Buna karşın literatürde onlarca benzeri bulunan bir tabloyu yeniden anlatmak genellikle ret sebebidir.

Bu yüzden olgu sunumu nasıl yazılır sorusunun ilk cevabı, yazmaya başlamadan önce kısa bir literatür taraması yapmaktır. Böylece vakanızın gerçekten farklı olup olmadığını erken aşamada görürsünüz. Ayrıca tartışma bölümünde kullanacağınız kaynaklar da bu sırada toplanmış olur.

CARE kontrol listesi nedir ve neden önemlidir?

CARE (CAse REport), olgu bildirimlerinin eksiksiz ve şeffaf yazılması için geliştirilmiş uluslararası bir raporlama kılavuzudur. Nitekim 2013 yılında yayımlanan kontrol listesi 13 ana maddeden oluşur. Ayrıca raporlama kılavuzlarını bir araya getiren EQUATOR Network de CARE’i olgu bildirimleri için önerilen kılavuz olarak listeler.

Pek çok tıp dergisi, gönderim sırasında doldurulmuş bir CARE kontrol listesi ister. Bazı dergiler ise listeyi zorunlu tutmasa da hakemler metni bu maddelere göre okur. Dolayısıyla listeyi yazımın sonunda değil, en başında açıp iskelet olarak kullanmak işinizi kolaylaştırır.

Üstelik kontrol listesinin farklı dillere çevirileri de CARE’in resmî sitesinde yer alır. Yine de dergiye İngilizce gönderim yapacaksanız orijinal madde adlarını kullanmanız daha güvenlidir.

Olgu sunumu bölümleri nelerdir? CARE maddeleri tablosu

Aşağıdaki tablo, CARE kontrol listesinin maddelerini ve her bölümde en sık gördüğümüz eksikleri özetler. Ancak derginizin yazar rehberi farklı bir bölüm sırası istiyorsa her zaman o rehber esas alınır.

Tablodaki sıralama mantıklı bir okuma akışı da sunar. Çünkü okur önce vakanın neden önemli olduğunu, ardından ne olduğunu, sonra da bundan ne öğrenileceğini görür.

Başlık, anahtar kelime ve öz nasıl hazırlanır?

CARE’e göre başlık, odaktaki tanıyı veya müdahaleyi içermeli ve “case report” ifadesiyle bitmelidir. Türkçe yayınlarda bunun karşılığı olarak başlığın sonuna “olgu sunumu” ifadesi eklenir. Bu sayede vakanız veri tabanlarında doğru yayın türüyle eşleşir.

Anahtar kelimeler için 2 ile 5 arasında terim seçilir ve bunlardan biri “case report” olur. Diğer kelimeler ise tanıyı ve müdahaleyi tanımlamalıdır; yani rastgele genel terimler seçilmemelidir. Örneğin hastalığın adı, tutulan organ ve uygulanan tedavi iyi bir başlangıçtır. Mümkünse tıbbi terimleri MeSH karşılıklarıyla eşleştirmenizi öneriyoruz.

Öz bölümü yapılandırılmış ya da yapılandırılmamış olabilir; bu tercih derginindir. Her iki durumda da vakanın özgün yönü, hastanın temel yakınması, tanı, tedavi, sonuç ve en az bir “çıkarılacak ders” yer almalıdır. Özellikle bu son cümle, editörün vakayı hızlıca değerlendirmesini sağlar.

Hasta bilgisi ve zaman çizelgesi nasıl yazılır?

Hasta bilgisi bölümünde yaş aralığı, cinsiyet, temel yakınma, tıbbi geçmiş, aile ve psikososyal öykü yer alır. Ayrıca ilgili genetik bilgiler ile önceki tedaviler ve sonuçları da bu bölüme eklenir. Ancak tüm bu bilgiler kimliksizleştirilmiş olmalıdır.

ICMJE’ye göre isim, baş harfler veya hastane numarası gibi tanıtıcı bilgiler, bilimsel olarak zorunlu olmadıkça yayımlanmamalıdır. Üstelik ICMJE, fotoğraflarda yalnızca göz bölgesini kapatmanın anonimlik için yeterli olmadığını açıkça belirtir. Bu yüzden görsellerde yüz, dövme veya ayırt edici iz varsa ek önlem almanız gerekir.

Zaman çizelgesi ise CARE’in ayırt edici maddelerinden biridir. Burada belirtilerin başlangıcı, başvurular, tetkikler, tanı anı, tedavi değişiklikleri ve izlem kontrolleri sırasıyla gösterilir. Kesin tarih yerine “başvurudan 3 gün sonra” gibi göreli zaman ifadeleri kullanmak hem okunurluğu artırır hem de hastanın tanınma riskini azaltır.

Tanı, tedavi ve izlem bölümünde neler olmalı?

Tanısal değerlendirmede kullanılan yöntemleri (fizik muayene, laboratuvar, görüntüleme, ölçekler) açıkça yazın. Ardından tanı sürecindeki güçlükleri ve değerlendirdiğiniz ayırıcı tanıları ekleyin. Hakemler en çok bu kısımda “Diğer olasılıklar nasıl dışlandı?” sorusunu sorar.

Tedavi kısmında müdahalenin türü (ilaç, cerrahi, koruyucu), dozu, süresi ve uygulama biçimi yer almalıdır. Ayrıca tedavide değişiklik yaptıysanız bunun gerekçesini de açıklayın. Böylece okur, aynı tabloyla karşılaştığında kararlarınızı izleyebilir.

İzlem ve sonuç bölümü hem hekimin hem de hastanın değerlendirdiği sonuçları kapsar. Bunun yanı sıra kontrol test sonuçları, tedaviye uyum, tolerans ve beklenmeyen olaylar da raporlanır. İzlem süresini mutlaka belirtin; çünkü kısa izlemle verilen “tam iyileşme” ifadesi hakemlerin sık eleştirdiği bir noktadır.

Olgu sunumunda tartışma bölümü nasıl kurgulanır?

Tartışma, bir olgu sunumunun bilimsel değerinin ortaya çıktığı yerdir. CARE bu bölümde dört unsur bekler: yaklaşımınızın güçlü ve sınırlı yanları, ilgili literatürün tartışılması, sonuçlarınızın gerekçesi ve tek paragraflık bir ana ders.

Pratikte şu akışı öneriyoruz. İlk olarak vakanızı literatürdeki benzer bildirimlerle karşılaştırın ve farkı net biçimde gösterin. Sonra bu farkın olası mekanizmalarını kaynaklarla tartışın. Son olarak klinisyene dönük somut bir mesajla bölümü kapatın.

Öte yandan tek bir vakadan genel sonuç çıkarmamaya dikkat edin. Örneğin “Bu tedavi etkilidir” yerine “Bu vakada tedaviye yanıt alınmıştır; daha geniş serilerle doğrulanması gerekir” demek bilimsel açıdan doğrudur. Ayrıca sınırlılıklar bölümünü kısa tutmak yerine dürüst tutmak, hakemlerin güvenini artırır.

Olgu sunumu için hasta onamı ve etik kurul onayı gerekir mi?

Hasta onamı, olgu sunumu yazımında atlanamayacak bir adımdır. CARE’in 13. maddesi hastanın aydınlatılmış onam vermesini ister ve istenirse onamın dergiye sunulmasını öngörür. ICMJE de tanınabilir bir hastanın bilgileri yayımlanacaksa yazılı onam alınmasını ve hastaya yayımlanacak metnin gösterilmesini şart koşar.

Türkiye’deki dergiler açısından TR Dizin’in açıklaması da nettir. TR Dizin kriterlerine göre olgu sunumlarında, bilgilendirilmiş gönüllü olur/onam formunun imzalatıldığına dair bilgiye makalede yer verilmelidir. Öte yandan TR Dizin, etik kurul izninin her makale için değil, etik kurul izni gerektiren çalışmalar için istendiğini vurgular.

Peki tek bir vaka için etik kurul başvurusu gerekir mi? Bu konuda karar, derginin yazar rehberine ve kurumunuzun uygulamasına bağlıdır. Örneğin bazı dergiler yalnızca onam beyanını yeterli görür; bazıları ise kurum onayı da ister. Bu yüzden gönderimden önce yazar rehberini kontrol etmenizi öneriyoruz. Etik kurulun hangi çalışmalarda zorunlu olduğunu makale etik kurul onayı rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Sağlık verileri, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’na göre özel nitelikli kişisel veridir. Dolayısıyla onam formunu ve ham verileri güvenli biçimde arşivlemeniz gerekir. Etik kurul dosyası hazırlığında desteğe ihtiyaç duyarsanız etik kurul başvuru danışmanlığı sayfamızdan bilgi alabilirsiniz.

Olgu sunumu hangi dergiye gönderilir?

Ne var ki her dergi bu yayın türünü kabul etmez. Bu nedenle dergi seçimine “Article types” veya “Makale türleri” sayfasını okuyarak başlayın. Bazı dergiler yalnızca araştırma makalesi yayımlar; bazıları ise olgu bildirimlerine ayrı bir bölüm ayırır ya da tamamen bu türe odaklanır.

Seçim yaparken şu noktalara bakmanızı öneriyoruz:

• Kapsam uyumu: Vakanın ait olduğu uzmanlık alanı derginin kapsamında mı?
• Biçim sınırları: Kelime, kaynak, şekil ve yazar sayısı sınırları vakanıza uygun mu?
• Dizin durumu: Dergi hangi dizinlerde taranıyor ve bu sizin kariyer hedefinize uyuyor mu?
• Ücret politikası: Açık erişim dergilerde yayın ücreti olup olmadığını önceden öğrenin.
• Kontrol listesi: Dergi CARE listesini veya kendi formunu zorunlu tutuyor mu?

Tıp alanındaki diğer yayın türleriyle karşılaştırmalı bir bakış için kümenin merkez yazısı olan tıp öğrencileri için uygulamalı makale yazım rehberine bakabilirsiniz. Ayrıca gönderimde istenecek ön yazının nasıl hazırlanacağını editöre ön yazı rehberimizde örneklerle anlattık.

Sık yapılan hatalar nelerdir?

Danışmanlık sürecinde incelediğimiz taslaklarda bazı hatalar tekrar tekrar karşımıza çıkıyor:

• Özgünlüğü göstermemek: Girişte vakanın neden farklı olduğu bir iki cümleyle söylenmiyor.
• Uzun hastalık özeti: Giriş, ders kitabı bölümüne dönüşüyor ve vakanın kendisi geri planda kalıyor.
• Tanıtıcı bilgi bırakmak: Tarih, şehir, baş harf veya görüntülerdeki isim etiketleri silinmiyor.
• Onamı geç almak: Yayın onamı, metin bittikten sonra aranıyor ve hastaya ulaşılamıyor.
• Aşırı genelleme: Tek vakadan tedavi önerisi çıkarılıyor.
• Kontrol listesini sona bırakmak: Eksik maddeler gönderimden hemen önce fark ediliyor.

Genel bir vaka çalışması yaklaşımıyla tıbbi olgu bildirimi arasındaki farkları merak ediyorsanız vaka çalışması yazım rehberimizi de okuyabilirsiniz.

Olgu sunumu yazım sürecinde nasıl destek oluyoruz?

Lisansüstü eğitimli editörlerden oluşan ekibimiz, hekimin kendi klinik verisine dayanan olgu sunumu taslağını CARE maddelerine göre düzenliyor, literatür karşılaştırmasını güçlendiriyor ve dil editörlüğünü üstleniyor. Bunun yanı sıra hedef dergi seçiminde ve yazar rehberine uyumda da yanınızdayız. Kapsamı ve süreyi çalışmanıza ve bütçenize göre birlikte belirliyoruz.

Makale tamamlandığında dergiye gönderilmeye hazır bir editöre ön yazı da teslim edilir. Gönderim sisteminde zorlanırsanız her adımda size rehberlik ediyoruz. Bize işinizi emanet ettiğinizde her adımı biz kontrol ediyoruz; hasta onamı, imza ve kişisel dergi hesabınıza giriş gibi adımlar ise size aittir. Yayın kararını her zaman derginin editörü ve hakemleri verir.

Sık sorulan sorular

Olgu sunumu kaç kelime olmalı?

Tek bir standart yoktur. Çünkü kelime, kaynak ve şekil sınırlarını her dergi kendi yazar rehberinde belirler. Bu yüzden yazmaya başlamadan önce hedef derginin sınırlarını not etmenizi öneriyoruz.

Hasta onamı olmadan vaka yayımlanabilir mi?

CARE ve ICMJE, onamı temel bir gereklilik olarak tanımlar. TR Dizin de olgu sunumlarında aydınlatılmış onam alındığının makalede belirtilmesini ister. Hasta onam veremiyorsa ICMJE ebeveyn veya yasal vasiden yazılı onam alınmasını tarif eder. Bunun dışındaki özel durumlarda ise derginin politikasını editörlüğe sorun.

Olgu sunumu ile olgu serisi arasındaki fark nedir?

Olgu sunumu genellikle tek bir hastayı veya çok az sayıda hastayı anlatır. Olgu serisi ise benzer özellikteki birden fazla hastayı bir arada ele alır ve çoğu dergide farklı bir makale türü olarak değerlendirilir.

Hasta bakış açısı bölümü zorunlu mu?

CARE listesinde ayrı bir madde olarak yer alır, ancak her dergi bu bölümü zorunlu tutmaz. Dergi istemese bile hastanın kısa bir değerlendirmesini eklemek, vakanın klinik değerini zenginleştirebilir.

Kongrede sunduğum vakayı dergiye gönderebilir miyim?

Çoğu durumda evet; kongrede yalnızca özet olarak sunulan bir vaka genellikle dergiye tam metin olarak gönderilebilir. Yine de bunu ön yazıda belirtmeniz ve derginin önceki yayın politikasını kontrol etmeniz gerekir.

Görüntülerde hastanın yüzü görünüyorsa ne yapmalıyım?

Mümkünse görüntüyü yalnızca ilgili bölgeyi gösterecek şekilde kırpın. ICMJE’ye göre göz bölgesini kapatmak anonimlik için yeterli değildir; tanınabilir görüntü kullanılacaksa hastadan bu görüntü için açık yazılı onam alınmalıdır.

Kaynaklar

• CARE Case Report Guidelines: 2013 CARE Checklist
• EQUATOR Network: CARE
• ICMJE: Protection of Research Participants
• TR Dizin: Dergi Değerlendirme Kriterleri (etik kurallar)
• TR Dizin: Sıkça Sorulan Sorular