Kısa cevap: Hakem raporlarında ret gerekçeleri çoğunlukla sekiz başlıkta toplanır: özgün katkının belirsizliği, zayıf literatür, yöntem sorunları, hatalı veya yetersiz analiz, yüzeysel tartışma, dil sorunları, format ve kaynakça hataları ve yayın etiği ihlalleri. Bunların ilk dördü genellikle “ret” kararına, son dördü ise çoğu zaman “büyük revizyon” ya da masa reddine yol açar. Aşağıdaki tanı tablosu, her hatanın raporda nasıl göründüğünü, neden kaynaklandığını ve nasıl giderileceğini özetliyor.
Tablonun ardından her hatayı ayrı ayrı ele alıyor, raporda nasıl göründüğünü ve metinde hangi değişikliklerin sorunu gidereceğini anlatıyoruz. Makale reddi çoğu zaman tek bir hatadan değil, birkaç hatanın bir araya gelmesinden doğar. Bu yazıdaki hakem yorumları gerçek raporlardan alıntı değildir; hakem dilini tanıtmak için hazırlanmış temsilî örneklerdir.
Sekiz hata tek tabloda
| # | Hata | Raporda nasıl görünür? | Asıl neden | İlk çözüm adımı |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Belirsiz özgün katkı | “Çalışmanın literatüre katkısı açık değil.” | Araştırma boşluğu tanımlanmamış | Girişin son paragrafında boşluğu ve katkıyı açıkça yazmak |
| 2 | Zayıf literatür | “Son yıllardaki önemli çalışmalar tartışılmamış.” | Eski veya dar kaynak tabanı | Güncel ve hedef dergideki çalışmaları taramak |
| 3 | Yöntem sorunları | “Örneklem seçimi ve veri toplama süreci yeterince açıklanmamış.” | Tekrarlanabilirlik bilgisi eksik | Yöntemi başka bir araştırmacının tekrar edebileceği ayrıntıda yazmak |
| 4 | Analiz hataları | “Kullanılan testin varsayımları kontrol edilmemiş.” | Analiz araştırma sorusuna veya veriye uymuyor | Analizi soruya göre yeniden seçmek, varsayımları raporlamak |
| 5 | Yüzeysel tartışma | “Tartışma bölümü bulguları tekrar etmekten öteye geçmiyor.” | Bulgular literatürle karşılaştırılmamış | Her ana bulguyu literatürle karşılaştırıp yorumlamak |
| 6 | Dil sorunları | “Metnin dil açısından kapsamlı bir düzeltmeye ihtiyacı var.” | Akademik dil kalıplarına uyulmamış | Alanı bilen bir dil editörüne okutmak |
| 7 | Format ve kaynakça | “Kaynakça derginin kurallarına uygun değil.” | Başka dergiden kalma format | Yazar rehberine göre baştan düzenlemek |
| 8 | Etik sorunlar | “Benzerlik oranı yüksek; etik kurul bilgisi eksik.” | Alıntı ve beyan özensizliği | Benzerlik raporunu incelemek, beyanları tamamlamak |
1. Özgün katkı neden belirsiz kalır?
Temsilî hakem yorumu: “Konu ilgi çekici, ancak bu çalışmanın mevcut literatürden ne yönüyle ayrıldığı anlaşılmıyor.”
Bu, editör ve hakemlerin en sık ret gerekçelerinden biridir. Çoğu zaman yazarın aklında bir katkı vardır ama metinde açıkça ifade edilmemiştir. Giriş bölümü konunun önemini uzun uzun anlatır, sonra doğrudan amaca geçer; aradaki “ne bilinmiyor?” sorusu atlanır.
Çözüm: Girişi “bilinen → bilinmeyen → bu çalışma” sırasıyla kurun. Boşluğu tek bir cümleyle yazabiliyor olmalısınız. “Bildiğimiz kadarıyla bu konuda Türkiye’de çalışma yoktur” gibi ifadeler tek başına katkı sayılmaz; neden bu bağlamda çalışmanın gerekli olduğu da gerekçelendirilmelidir.
2. Literatür neden zayıf bulunur?
Temsilî hakem yorumu: “Kaynakların büyük bölümü eski; alandaki güncel tartışmalara değinilmemiş.”
Tezden türetilen makalelerde sık görülür: tez yazıldığı dönemdeki literatür, makale gönderilirken güncellenmemiştir. Bir diğer neden de yalnızca tek dilde veya tek veri tabanında tarama yapılmasıdır.
Çözüm: Web of Science, Scopus ve alanınıza göre TR Dizin ve DergiPark’ta güncel bir tarama yapın. Hedef derginin son sayılarında konunuzla ilgili makaleler varsa bunları mutlaka değerlendirin. Literatürü kaynak kaynak özetlemek yerine temalara göre sentezleyin.
3. Yöntem bölümünde hakemi ne rahatsız eder?
Temsilî hakem yorumu: “Katılımcıların nasıl seçildiği, veri toplama aracının geçerlik ve güvenirlik bilgileri ve etik onay süreci belirtilmemiş.”
Yöntem bölümü, sonuçlara ne kadar güvenilebileceğinin göstergesidir. Eksik bilgi, hakemin bulguları değerlendirmesini imkânsız kılar.
Çözüm: Araştırma deseni, evren ve örneklem, veri toplama araçları, uygulama süreci, analiz yöntemi ve etik onay bilgilerini ayrı alt başlıklarla yazın. Alanınızda bir raporlama kılavuzu varsa (klinik çalışmalar için CONSORT, gözlemsel çalışmalar için STROBE, sistematik derlemeler için PRISMA gibi) ona uyun.
4. Analiz hataları nasıl fark edilir?
Temsilî hakem yorumu: “Normal dağılım varsayımı test edilmeden parametrik testler kullanılmış; etki büyüklükleri raporlanmamış.”
Hakemler analizlerin araştırma sorusuna ve veri yapısına uygun olup olmadığına bakar. Yalnızca anlamlılık değerleri vermek, çoklu karşılaştırmaları düzeltmemek ve varsayım kontrollerini raporlamamak sık görülen sorunlardır.
Çözüm: Her araştırma sorusu için hangi analizin neden seçildiğini açıklayın. Varsayım kontrollerini, etki büyüklüklerini ve gerekiyorsa güven aralıklarını raporlayın. Nitel çalışmalarda ise kodlama sürecini ve güvenilirlik stratejilerini açıkça anlatın.
5. Tartışma neden “yüzeysel” bulunur?
Temsilî hakem yorumu: “Tartışma bölümü bulguları tekrar ediyor; bulguların literatürdeki benzer ve çelişen çalışmalarla karşılaştırılması gerekiyor.”
Çözüm: Her ana bulgu için şu dört soruyu yanıtlayın: Bulgu ne gösteriyor? Literatürle uyumlu mu, çelişiyor mu? Çelişiyorsa olası nedenleri neler? Bulgunun kuramsal ve uygulamaya dönük anlamı ne? Sınırlılıkları dürüstçe yazın ve gelecek çalışmalar için somut öneriler verin.
6. Dil sorunları ne zaman ret gerekçesi olur?
Temsilî hakem yorumu: “Bazı cümlelerin ne anlatmak istediği anlaşılamıyor; bu durum bilimsel değerlendirmeyi güçleştiriyor.”
Dil hataları tek başına çoğu zaman ret nedeni olmaz, ancak hakemin içeriği anlamasını engellediğinde değerlendirmeyi doğrudan etkiler. İngilizce dergilerde Türkçe cümle yapısından aktarılan uzun ve edilgen cümleler; Türkçe dergilerde ise yazım ve noktalama tutarsızlıkları öne çıkar.
Çözüm: Gönderimden önce metni alanı bilen bir dil editörüne okutun. Kısa ve etken cümleler kurun, terimleri tutarlı kullanın.
7. Format ve kaynakça hataları neden önemlidir?
Temsilî hakem yorumu: “Metin içi atıflarla kaynakça uyuşmuyor; birkaç kaynak listede yer almıyor.”
Bu hatalar çoğunlukla hakeme ulaşmadan, editörün teknik kontrolünde yakalanır ve yazara iade ile sonuçlanır. Hakeme ulaştığında ise özensizlik izlenimi yaratır.
Çözüm: Derginin yazar rehberini bir kontrol listesine dönüştürün. Kaynak yönetim programı kullanın ama çıktısını elle kontrol edin. Her metin içi atıfın kaynakçada, her kaynağın metinde bulunduğundan emin olun.
8. Etik sorunlar nasıl ortaya çıkar?
Temsilî hakem yorumu: “Bazı paragraflar yayımlanmış başka bir çalışmayla büyük ölçüde örtüşüyor.”
Benzerlik raporundaki yüksek oranlar her zaman intihal anlamına gelmez; ancak açıklanmamış örtüşmeler ciddi bir sorundur. Etik kurul onayının, çıkar çatışması beyanının veya önceki yayınlara atfın eksik olması da bu başlıkta değerlendirilir.
Çözüm: Gönderimden önce benzerlik raporu alın ve yüksek örtüşmeleri inceleyin. Başkasının fikirlerini kendi cümlelerinizle aktarın ve kaynak gösterin. Aynı veri setinden önceki yayınlarınız varsa atıf yapın ve editöre bildirin.
Hangi hata ret, hangisi revizyon getirir?
Sekiz hatanın ağırlığı aynı değildir. Genel bir eğilim olarak şöyle düşünülebilir:
- Ağır hatalar (çoğunlukla makale reddi): Özgün katkının hiç görülmemesi, yöntemin araştırma sorusunu yanıtlamaya uygun olmaması ve analizlerin temelden hatalı olması. Bu sorunlar revizyonla giderilemeyecek kadar yapısal kabul edilebilir.
- Orta ağırlıktaki hatalar (çoğunlukla büyük revizyon): Eksik literatür, yetersiz yöntem açıklaması ve yüzeysel tartışma. Veri ve tasarım sağlamsa, bu sorunlar yeniden yazımla çözülebilir.
- Biçimsel hatalar (çoğunlukla küçük revizyon veya yazara iade): Dil, format ve kaynakça sorunları. Tek başlarına nadiren ret gerekçesidir, ama birikince editörün ilk izlenimini olumsuz etkiler.
- Etik sorunlar: Ağırlığı duruma göre değişir. Açıklanabilen bir benzerlik ya da eksik bir beyan düzeltilebilir; ciddi bir intihal veya mükerrer yayın ise ret ve daha ağır sonuçlar doğurabilir.
Bu sınıflama kesin bir kural değildir; dergiden dergiye ve editörden editöre değişir. Ama revizyon önceliklerini belirlerken yol gösterir.
Gönderimden önce kısa bir öz değerlendirme
Makaleyi yüklemeden önce şu soruları kendinize sorun ve her birine tek cümlelik bir yanıt yazın:
- Bu makale literatüre ne ekliyor?
- Son birkaç yılın en önemli çalışmaları kaynakçada var mı?
- Başka bir araştırmacı yöntemimi bu metne bakarak tekrar edebilir mi?
- Her analiz bir araştırma sorusuna mı karşılık geliyor?
- Tartışmada her ana bulgu literatürle karşılaştırıldı mı?
- Metni alanımdan biri zorlanmadan okuyabilir mi?
- Yazar rehberindeki tüm maddeler tamam mı?
- Benzerlik raporu ve tüm beyanlar hazır mı?
Yanıt yazmakta zorlandığınız soru, büyük olasılıkla hakemin de takılacağı noktadır. Makale reddi riskini azaltmanın en ekonomik yolu, bu zayıf noktayı gönderimden önce güçlendirmektir.
Ret aldıysanız ne yapmalısınız?
Makale reddi kararı, özellikle hakem raporuyla birlikte geldiyse, makaleyi geliştirmek için değerli bir geri bildirimdir. Yapılacaklar sırasıyla şunlardır:
- Raporu okuyup bir gün bekleyin; ilk tepkiyle karar vermeyin.
- Yorumları yukarıdaki sekiz başlığa göre sınıflandırın.
- Yapısal sorunları (katkı, yöntem, analiz) önce, biçimsel sorunları sonra çözün.
- Yeni hedef dergiyi seçin ve metni onun kurallarına göre yeniden biçimlendirin.
- Önceki derginin formatı ve kapak mektubu ile göndermeyin.
Sık sorulan sorular
Masa reddi ile hakem reddi arasındaki fark nedir?
Masa reddi, makalenin hakeme gönderilmeden editör tarafından reddedilmesidir; genellikle kapsam uyumsuzluğu, belirgin format eksikleri veya özgün katkının görülmemesi nedeniyle olur. Hakem reddi ise bilimsel değerlendirme sonrasında verilir.
Bir hakem olumlu, diğeri olumsuz rapor verdiyse ne olur?
Karar editöre aittir. Editör ek bir hakem atayabilir, revizyon isteyebilir veya ret kararı verebilir. Revizyon istenirse her iki hakemin yorumlarına ayrı ayrı yanıt verilmelidir.
Hakem yorumuna katılmıyorsam ne yapmalıyım?
Gerekçeli ve saygılı bir dille, kaynak göstererek görüşünüzü açıklayabilirsiniz. Hakemle tartışmak yerine, neden farklı düşündüğünüzü kanıtla ortaya koymak en etkili yoldur.
Bu hataları gönderimden önce nasıl yakalayabilirim?
Metni alanınızdan ama çalışmanın içinde olmayan bir meslektaşa okutmak, tablodaki sekiz başlığı bir kontrol listesi olarak kullanmak ve hedef derginin son sayılarındaki makalelerle kendi metninizi karşılaştırmak etkili yöntemlerdir.
Makale reddi aldıktan sonra aynı dergiye yeniden gönderebilir miyim?
Bazı dergiler, kapsamlı biçimde yeniden yazılmış bir metnin yeni bir gönderim olarak değerlendirilmesine izin verir; bazıları ise bunu kabul etmez. Ret mektubunda yeniden gönderime açıkça izin verilmemişse farklı bir dergiye yönelmek genellikle daha doğru olur.
Makalenizi hakemden önce bir uzman gözüyle okutun
Taslağınızı ve hedef derginizi gönderin. Alanında lisansüstü eğitimli uzmanlarımız metni bu sekiz hata açısından incelesin, düzeltme önerilerini raporlasın ve gerekli düzenlemeleri yapsın; teslimden önce her dosya editör onayından geçer. Kabul kararı her zaman dergiye ve hakemlere aittir.
WhatsApp ile yazın Talep formunu doldurun
E-posta: info@yaptirma.com.tr
İlgili rehberler: Makale yazımında sık yapılan hatalar · Dergi makalesi gönderimi ve hakem değerlendirmesi
