Sistematik Derleme Nasıl Yazılır? PRISMA 2020 Adımları ve Meta-Analiz Rehberi

Sistematik derleme nedir, geleneksel derlemeden farkı ne?

Sistematik derleme, bir konudaki kanıtı şeffaf ve tekrarlanabilir bir yöntemle toplayan araştırma türüdür. Geleneksel (anlatı) derlemede yazar, hangi kaynakları seçeceğine büyük ölçüde kendisi karar verir. Buna karşın sistematik bir çalışmada arama stratejisi, dahil etme ölçütleri ve değerlendirme araçları önceden yazılır ve makalede eksiksiz raporlanır.

Bu fark, okuyucuya önemli bir güvence sağlar. Çünkü aynı protokolü uygulayan başka bir araştırmacı da büyük ölçüde aynı çalışmalara ulaşabilmelidir. Bu yüzden kanıt hiyerarşisinde sistematik incelemeler ve meta-analizler en üst basamaklarda yer alır.

Öte yandan yöntem göründüğünden daha emek ister. İki bağımsız değerlendirici, ayrıntılı bir arama ve kalite değerlendirmesi gerektiren bu süreç, iyi planlanmazsa aylarca uzayabilir. Genel derleme yazımına dair temel ilkeleri ise kümenin merkezi olan review makale yazma ve yayınlama rehberimizde bulabilirsiniz.

Sistematik derleme, meta-analiz ve diğer derleme türleri: Tablo

Özellikle derleme türlerini karıştırmak, editörlerin en sık geri bildirim verdiği konulardan biridir. Aşağıdaki tablo temel farkları özetler.

Kısacası her meta-analiz bir sistematik incelemeye dayanır; ancak her sistematik inceleme meta-analiz içermez. Çalışmalar birbirine çok farklıysa sonuçlar anlatı sentezi ile sunulur.

Sistematik derleme nasıl yazılır? 1. Soru ve protokol

Her şeyden önce soruyu yapılandırın. Sağlık ve davranış bilimlerinde en yaygın çerçeve PICO’dur: hasta veya popülasyon, müdahale, karşılaştırma ve sonuç. Nitel çalışmalarda ise SPIDER gibi alternatif çerçeveler kullanılabilir.

Örneğin “Ortaokul öğrencilerinde oyunlaştırılmış matematik öğretimi, geleneksel öğretime göre başarıyı artırıyor mu?” iyi yapılandırılmış bir sorudur. Bu soruda popülasyon, müdahale, karşılaştırma ve sonuç açıkça bellidir. Dolayısıyla dahil etme ölçütlerini yazmak da kolaylaşır.

Ardından bir protokol yazın. Protokolde soru, ölçütler, aranacak veri tabanları, tarama süreci, kalite aracı ve sentez yöntemi yer alır. Sağlıkla ilgili çalışmalar için protokolü PROSPERO’ya kaydetmek, hem şeffaflığı artırır hem de aynı konuda çalışan başka ekipleri görmenizi sağlar. Diğer alanlarda OSF gibi açık platformlar tercih edilebilir. Protokol yazımında PRISMA-P kontrol listesinden yararlanabilirsiniz.

Sistematik derleme için literatür araması nasıl yapılır?

Arama, çalışmanın omurgasıdır. Tek bir veri tabanıyla yetinmek, hakemlerin en çok eleştirdiği noktalardan biridir. Bu nedenle alanınıza göre en az iki üç kaynak seçin.

• Sağlık bilimleri: PubMed/MEDLINE, Cochrane Library, Embase, CINAHL.
• Sosyal bilimler ve eğitim: Web of Science, Scopus, ERIC, PsycINFO.
• Türkçe literatür: TR Dizin, DergiPark ve YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Gri literatür: Tezler, kongre bildirileri ve klinik çalışma kayıtları.

Öncelikle sorguyu kavram bloklarıyla kurun: her blokta eş anlamlıları OR ile, blokları ise AND ile birleştirin. Ayrıca MeSH gibi kontrollü sözcükleri serbest kelimelerle birlikte kullanın. Her veri tabanı için tam sorguyu, arama tarihini ve sonuç sayısını kaydedin. PRISMA-S uzantısı arama raporlaması için ayrıntılı bir liste sunar. Temel tarama tekniklerini literatür taraması rehberimizde ayrıca anlattık.

Tarama süreci ve PRISMA akış şeması nasıl hazırlanır?

Kayıtları topladıktan sonra önce mükerrerleri çıkarın. Ardından başlık ve özet taraması, sonra tam metin incelemesi yapılır. İki değerlendiricinin birbirinden bağımsız çalışması ve anlaşmazlıkları üçüncü bir kişiyle çözmesi önerilir. Rayyan ve Covidence gibi araçlar bu süreci kolaylaştırır.

PRISMA 2020 akış şeması bu süreci üç aşamada gösterir:

1. Tanımlama: Her veri tabanından gelen kayıt sayısı ve çıkarılan mükerrer kayıtlar.
2. Tarama: Başlık ve özetten elenen kayıtlar, tam metni istenen ve değerlendirilen raporlar ile tam metinden dışlanan çalışmaların gerekçeleri.
3. Dahil edilenler: Derlemeye ve varsa meta-analize giren çalışma sayısı.

Özellikle tam metin aşamasında dışlama gerekçelerini sayılarıyla birlikte yazın. Örneğin “uygun karşılaştırma grubu yok (n=12)” gibi bir ifade, hakemin sürecinizi kolayca izlemesini sağlar. PRISMA’nın resmî sitesinde şablonlar ücretsiz olarak paylaşılır.

Sistematik derleme çalışmalarında yanlılık riski nasıl değerlendirilir?

Ardından dahil edilen her çalışmanın güvenilirliğini, tasarımına uygun bir araçla değerlendirin. Bu adım, sentezin ne kadar güçlü olduğunu belirler.

• Randomize kontrollü çalışmalar: Cochrane RoB 2 aracı.
• Randomize olmayan müdahale çalışmaları: ROBINS-I.
• Gözlemsel çalışmalar: Newcastle-Ottawa Ölçeği veya JBI kontrol listeleri.
• Nitel çalışmalar: CASP veya JBI nitel araştırma kontrol listesi.

Bunun yanı sıra kanıtın genel kesinliğini GRADE yaklaşımıyla derecelendirmek, özellikle sağlık alanındaki dergilerde giderek beklenen bir uygulama hâline geliyor. Veri çıkarma formunu da önceden hazırlayıp birkaç çalışmada deneyin; böylece eksik alanları erkenden fark edersiniz.

Veri çıkarma ve sentez aşamasında neler yapılır?

Dahil edilecek çalışmalar netleştiğinde her birinden aynı bilgileri standart bir formla çıkarın. Bu form genellikle yazar ve yıl, ülke, örneklem büyüklüğü, katılımcı özellikleri, müdahale ve karşılaştırma, ölçüm araçları, izlem süresi ve temel bulgular alanlarını içerir. Ayrıca meta-analiz planlıyorsanız ortalama, standart sapma ve grup büyüklükleri gibi sayısal değerleri de ayrı sütunlara yazın.

Formu önce iki üç çalışmada pilot olarak deneyin. Böylece eksik ya da belirsiz alanları erkenden düzeltirsiniz. Veri çıkarmanın da tarama gibi iki kişi tarafından yapılması, yazım ve hesaplama hatalarını belirgin biçimde azaltır.

Sentez aşamasında ise çalışmaları anlamlı gruplara ayırın. Örneğin müdahale türüne, yaş grubuna veya çalışma desenine göre gruplamak, okuyucunun bulguları izlemesini kolaylaştırır. Sayısal birleştirme mümkün değilse Cochrane’in önerdiği SWiM (Synthesis Without Meta-analysis) rehberi, anlatı sentezini sistemli biçimde raporlamanıza yardım eder. Dolayısıyla meta-analiz yapılmayan bir çalışma da yöntemsel olarak güçlü olabilir.

Meta-analiz ne zaman yapılır, hangi programlar kullanılır?

Çalışmalar popülasyon, müdahale ve ölçüm açısından yeterince benzerse sonuçları meta-analizle birleştirebilirsiniz. İlk olarak uygun etki büyüklüğünü seçin: sürekli sonuçlarda standartlaştırılmış ortalama farkı (Hedges g), ikili sonuçlarda ise odds oranı ya da risk oranı kullanılır.

Ardından sabit etkiler ve rastgele etkiler modelleri arasında karar verin. Çalışmalar arasında gerçek farklılık beklediğiniz durumlarda genellikle rastgele etkiler modeli tercih edilir. Heterojenliği Q testi ve I² istatistiğiyle raporlayın; Cochrane El Kitabı, I² için kabaca yorum aralıkları sunar ama katı sınırlar yerine bağlama göre yorum önerir.

Yayın yanlılığını ise huni grafiği ve Egger testiyle inceleyebilirsiniz. Analiz için RevMan, R’daki metafor ve meta paketleri, JASP, Stata ya da Comprehensive Meta-Analysis yaygın seçeneklerdir. Meta-analizin istatistik adımlarında ek destek gerekirse veri analizi danışmanlığı sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sistematik derleme makalesi bölüm bölüm nasıl yazılır?

PRISMA 2020 kontrol listesi 27 maddeden oluşur ve makalenin her bölümünde neyin yer alacağını tarif eder. Pratikte şu yapı işinizi kolaylaştırır:

• Başlık ve özet: Başlıkta çalışmanın sistematik derleme ve/veya meta-analiz olduğu belirtilir; özet için PRISMA for Abstracts listesi kullanılır.
• Giriş: Mevcut bilgi, boşluk ve açıkça yazılmış soru veya amaç.
• Yöntem: Protokol kaydı, ölçütler, kaynaklar, tam arama stratejisi, seçim süreci, veri çıkarma, yanlılık riski ve sentez yöntemleri.
• Bulgular: Akış şeması, dahil edilen çalışmaların özellik tablosu, yanlılık riski sonuçları ve sentez.
• Tartışma: Bulguların yorumu, kanıtın sınırlılıkları, uygulama ve araştırma için çıkarımlar.

Ayrıca tamamlanmış kontrol listesini gönderimde ek dosya olarak yüklemeniz istenebilir. Literatüre dayalı bu çalışmalar genellikle etik kurul izni gerektirmez; yine de etik beyanda bunu açıkça belirtin. Bu tür destek kapsamını merak ediyorsanız meta-analiz ve derleme desteği sayfamıza bakabilirsiniz.

Sistematik derleme için örnek iş planı

Süre; sorunun genişliğine, bulunan kayıt sayısına ve ekibin büyüklüğüne göre değişir. Bu nedenle kesin bir takvim vermek doğru olmaz. Yine de adımları sırayla planlamak, sürecin kontrolden çıkmasını önler. Uygulamada önerdiğimiz sıra şöyledir:

1. Hazırlık: Soruyu PICO ile yazın, ön tarama yaparak benzer bir derlemenin yakın zamanda yayımlanıp yayımlanmadığını kontrol edin.
2. Protokol: Ölçütleri, kaynakları ve analiz planını yazıp kayıt sistemine gönderin.
3. Arama ve tarama: Sorguları çalıştırın, mükerrerleri çıkarın, başlık-özet ve tam metin taramasını tamamlayın.
4. Değerlendirme: Veri çıkarma formunu doldurun ve yanlılık riskini değerlendirin.
5. Sentez ve yazım: Analizleri yürütün, PRISMA kontrol listesine göre makaleyi yazın ve gönderimden önce aramayı güncelleyin.

Özellikle son madde sık unutulur. Arama ile gönderim arasında uzun bir süre geçtiyse hakemler yeni yayınların dahil edilip edilmediğini sorar. Bu yüzden gönderimden kısa süre önce aramayı tekrarlamak ve tarihini raporlamak iyi bir uygulamadır.

Sistematik derleme hazırlarken sık yapılan hatalar

Ne var ki danışmanlık verdiğimiz dosyalarda bazı sorunların tekrar ettiğini görüyoruz. Neyse ki bunların çoğu, planlama aşamasında önlenebilir.

• Protokolsüz başlamak: Ölçütler süreç içinde değişirse sonuçların tarafsızlığı sorgulanır.
• Tek kişiyle tarama yapmak: Bağımsız ikinci bir değerlendirici yoksa seçim yanlılığı riski artar.
• Arama stratejisini eksik raporlamak: Tam sorgu verilmezse çalışma tekrarlanamaz.
• Kalite değerlendirmesini atlamak: Zayıf çalışmalar güçlülerle aynı ağırlıkta yorumlanır.
• Farklı çalışmaları zorla birleştirmek: Heterojenlik çok yüksekken tek bir özet etki raporlamak yanıltıcıdır.

Bu süreçte size nasıl destek oluyoruz?

Lisansüstü eğitimli editör ve istatistik uzmanlarından oluşan ekibimiz, araştırma sorusunun yapılandırılması, protokol yazımı, arama stratejisi, tarama süreci, yanlılık riski değerlendirmesi ve meta-analiz aşamalarında danışmanlık veriyor. Ayrıca PRISMA kontrol listesinin ve akış şemasının hedef derginin kurallarına uygun hazırlanmasına yardım ediyoruz. Kapsamı ve süreyi çalışmanıza ve bütçenize göre birlikte belirliyoruz.

Bunun yanında makale tamamlandığında dergiye gönderilmeye hazır bir editöre ön yazı da teslim edilir. Gönderim sisteminde zorlanırsanız her adımda size rehberlik ediyoruz. Kişisel dergi hesabına giriş ve imza gibi adımlar ise yazarın kendisine aittir. Bize işini emanet eden birinin aklı artık bu işte kalmıyor; her adımı birlikte kontrol ediyoruz. Yayın kararını ise derginin editörü ve hakemleri verir.

Sık sorulan sorular

Sistematik derleme tek başına yazılabilir mi?

Teknik olarak mümkündür; ancak PRISMA ve Cochrane yaklaşımı tarama ile veri çıkarmanın iki bağımsız kişi tarafından yapılmasını önerir. Tek yazarlı çalışmalarda bu sınırlılığı mutlaka belirtin.

Kaç çalışma dahil edilmeli?

Sabit bir sayı yoktur; sayı soruya ve literatüre bağlıdır. Meta-analiz teknik olarak iki çalışmayla da yapılabilir, fakat çok az çalışmada heterojenlik tahmini güvenilir olmaz.

PROSPERO kaydı zorunlu mu?

Her dergi zorunlu tutmaz. Yine de sağlık alanındaki pek çok dergi kayıt numarası ister ve kayıt, çalışmanın şeffaflığını belirgin biçimde artırır.

Türkçe kaynaklar dahil edilmeli mi?

Dil kısıtı yanlılığa yol açabilir. Bu yüzden konunuz Türkiye bağlamını içeriyorsa TR Dizin, DergiPark ve Ulusal Tez Merkezi’ni de taramanızı öneririz.

Kapsam derlemesi ile farkı nedir?

Kapsam derlemesi bir alanın genişliğini haritalar ve kalite değerlendirmesi zorunlu değildir. Sistematik inceleme ise belirli bir soruya kanıta dayalı cevap arar.

Meta-analiz için ileri istatistik bilgisi gerekir mi?

Temel kavramları bilmek yeterli bir başlangıçtır; ancak etki büyüklüğü dönüşümleri, model seçimi ve alt grup analizleri deneyim ister. Bu nedenle analiz planını ekipteki bir istatistikçiyle birlikte hazırlamanızı öneririz. Böylece hakem sorularına da daha kolay cevap verirsiniz.

Tezin literatür bölümü sistematik olarak yazılabilir mi?

Evet, pek çok danışman bunu teşvik ediyor. Üstelik tezde yürütülen sistemli bir arama, daha sonra ayrı bir derleme makalesine dönüştürülebilir. Yine de makale aşamasında aramayı güncellemeniz gerekir.

Kaynaklar

• PRISMA Statement: PRISMA 2020 kontrol listesi ve akış şeması
• Page, M. J. ve ark. (2021). The PRISMA 2020 statement. BMJ, 372, n71.
• Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions
• PROSPERO: Uluslararası protokol kayıt sistemi