Kısaca: Raporlama kılavuzları, belirli bir çalışma türünde makalede mutlaka bulunması gereken bilgileri madde madde sıralayan uluslararası kontrol listeleridir. Randomize kontrollü çalışmalar için CONSORT, gözlemsel çalışmalar için STROBE, sistematik derlemeler için PRISMA, olgu sunumları için CARE ve nitel çalışmalar için COREQ veya SRQR kullanılır. Doğru kılavuzu araştırmanın başında seçmek, yöntem bölümündeki eksikleri ve “yetersiz raporlama” gerekçeli ret riskini belirgin biçimde azaltır.
Hazırlayan: Dergi Makalesi Danışmanlık Editör Ekibi · Kaynak: EQUATOR Network, CONSORT 2025, STROBE, PRISMA 2020, APA JARS, ICMJE · Okuma: 14 dk
Raporlama kılavuzları nedir, dergiler neden ister?
Raporlama kılavuzları (reporting guidelines), uzman gruplarca uzlaşıyla geliştirilmiş kontrol listeleridir. Bu listeler, bir araştırmanın doğru değerlendirilebilmesi ve gerektiğinde tekrarlanabilmesi için makalede hangi bilgilerin yer alması gerektiğini tanımlar. Kılavuzlar araştırmanın nasıl yapılacağını değil, yapılan araştırmanın nasıl anlatılacağını düzenler. Örneğin bir randomize çalışmada randomizasyon dizisinin nasıl üretildiğini ve katılımcı akışını yazmamak sorun yaratır. Çünkü çalışma iyi yürütülmüş olsa bile hakem sonuçlara güvenmekte zorlanır.
Bu kılavuzların büyük bölümü, sağlık araştırmalarında raporlama kalitesini artırmak için kurulan uluslararası EQUATOR Network kütüphanesinde toplanır. Özellikle tıp, hemşirelik ve sağlık bilimleri dergilerinin önemli bir kısmı ilgili kılavuza uyulmasını ister. Hatta bazıları doldurulmuş kontrol listesini gönderimde ek dosya olarak zorunlu tutar. ICMJE önerileri de yazarları çalışma türüne uygun raporlama kılavuzunu kullanmaya yönlendirir.
Raporlama kılavuzları yazara üç somut fayda sağlar. İlk olarak yöntem bölümünde neyin eksik kaldığını erken görürsünüz. Ayrıca hakemle aynı dili konuşursunuz; böylece revizyonda “şu bilgi neden yok?” soruları azalır. Yöntem bölümünün genel kurgusunu henüz oturtmadıysanız önce makalenin yöntem bölümü rehberimize göz atmanız, bu yazıdaki kontrol listelerini yerleştirmeyi kolaylaştırır.
Çalışma türüne göre hangi raporlama kılavuzları kullanılır?
Doğru kılavuzu seçmek için öncelikle araştırma desenini net biçimde adlandırın. “Anket çalışması” veya “klinik çalışma” gibi genel ifadeler yeterli değildir; çalışmanın randomize mi, gözlemsel mi, tanısal doğruluk çalışması mı olduğu belirlenmelidir. Aşağıdaki tablo, makalelerde en sık karşılaşılan desenleri ve karşılık gelen ana kılavuzları özetler:
| Çalışma türü | Raporlama kılavuzu | Öne çıkan beklentiler |
|---|---|---|
| Randomize kontrollü çalışma | CONSORT 2025 | Kayıt numarası, randomizasyon ve gizleme, katılımcı akış diyagramı, zararlar, veri paylaşımı |
| Randomize çalışma protokolü | SPIRIT 2025 | Planlanan sonuçlar, örneklem hesabı, analiz planı, zaman çizelgesi |
| Kohort, vaka-kontrol, kesitsel çalışma | STROBE | Ortam ve tarihler, değişken tanımları, yanlılık kaynakları, eksik veri |
| Sistematik derleme ve meta-analiz | PRISMA 2020 | Arama stratejisi, seçim akış şeması, yanlılık riski değerlendirmesi |
| Olgu sunumu | CARE | Zaman çizelgesi, tanısal süreç, hasta onamı, hasta bakış açısı |
| Nitel araştırma | COREQ veya SRQR | Araştırmacı konumu, örnekleme, veri doygunluğu, analiz süreci |
| Tanısal doğruluk çalışması | STARD | Referans test, kör değerlendirme, 2×2 tablo, duyarlılık ve özgüllük |
| Tahmin (prediction) modeli | TRIPOD | Model geliştirme ve doğrulama, eksik veri, performans ölçütleri |
| Hayvan deneyi | ARRIVE | Deney birimi, randomizasyon, örneklem büyüklüğü gerekçesi, etik onay |
| Sağlık ekonomisi değerlendirmesi | CHEERS | Bakış açısı, maliyet kalemleri, duyarlılık analizi |
| Kalite iyileştirme çalışması | SQUIRE | Bağlam, müdahale, ölçüm stratejisi |
| Sosyal bilimler, psikoloji, eğitim | APA JARS (Quant, Qual, Mixed) | Örneklem özellikleri, ölçüm araçları, etki büyüklüğü, analiz şeffaflığı |
Çalışmanız birden fazla desen içeriyorsa her bölüm için ilgili kılavuzu ayrı uygulayabilirsiniz. Örneğin randomize bir çalışmanın içindeki nitel görüşmeler için COREQ eklenebilir. Bunun yanı sıra ana kılavuzların uzantıları (extension) vardır. Küme randomize çalışmalar, özetler veya yapay zekâ içeren müdahaleler için ayrı uzantılar yayımlanmıştır. Emin olamadığınızda EQUATOR Network’ün arama ekranında çalışma türünü yazarak uygun kılavuzu ve uzantılarını bulabilirsiniz.
Sistematik derleme ve olgu sunumu yazıyorsanız ayrıntılı uygulama için PRISMA 2020 ile sistematik derleme yazımı ve CARE kontrol listesiyle olgu sunumu yazımı rehberlerimize bakabilirsiniz; bu yazıda ise kılavuz seçimini ve en sık kullanılan iki liste olan CONSORT ile STROBE’u ele alıyoruz.
CONSORT 2025 kontrol listesinde neler değişti?
Kısa yanıt: CONSORT 2025, Nisan 2025’te yayımlanarak CONSORT 2010’un yerini aldı. Yeni sürüm 30 maddelik bir kontrol listesi ve katılımcı akış diyagramından oluşuyor. Ayrıca listeye “açık bilim” başlıklı yeni bir bölüm eklendi. Kılavuzu geliştiren grup, CONSORT 2010’un artık kullanılmaması gerektiğini açıkça belirtiyor. Bu nedenle dergi yönergesinde eski sürüm geçse bile güncel listeyi kullanmanız daha tutarlı olur.
Yeni sürümde öne çıkan değişiklikler şunlardır:
- Açık bilim bölümü: Çalışma kaydı (kayıt yeri, numarası ve tarihi), protokol ile istatistiksel analiz planına nereden erişilebileceği, anonimleştirilmiş katılımcı verisi ve analiz kodunun paylaşımı ile finansman ve çıkar çatışması beyanları tek bölümde toplandı.
- Hasta ve kamu katılımı: Hastaların veya toplumun çalışmanın tasarımına, yürütülmesine ya da raporlanmasına nasıl katıldığı ayrı bir madde olarak soruluyor.
- Zararlar: İstenmeyen etkilerin nasıl tanımlandığı ve değerlendirildiği artık ana listenin parçası.
- Müdahalenin uygulanması: Müdahale ve karşılaştırma koşulunun gerçekte nasıl uygulandığı ve çalışma süresince verilen ek bakım daha ayrıntılı isteniyor.
- Analiz kümeleri: Her analize kimin dahil edildiği ve eksik verinin nasıl ele alındığı daha açık yazılmalı.
Klinik çalışma yürüten araştırmacıların en sık zorlandığı nokta çalışma kaydıdır. Kayıt, gönüllü alımı başlamadan önce yapılmalıdır. Nitekim ICMJE, klinik çalışmaların katılımcı alımından önce ClinicalTrials.gov gibi halka açık bir sisteme kaydedilmesini bekler. Kayıt sonradan yapıldıysa bunu gizlemek yerine tarihleriyle birlikte açıkça belirtmek, editörle güven ilişkisini korur.
STROBE kesitsel, kohort ve vaka-kontrol çalışmalarında nasıl kullanılır?
STROBE, gözlemsel epidemiyolojik çalışmalar için hazırlanmış 22 maddelik bir kontrol listesidir. Liste, kohort, vaka-kontrol ve kesitsel çalışmalar için ortak maddelerin yanında desene özgü maddeler içerir. Tezlerden üretilen sağlık bilimleri makalelerinin önemli bölümü kesitsel anket çalışmalarıdır. Bu yüzden STROBE, pratikte en sık ihtiyaç duyulan raporlama kılavuzları arasındadır.
STROBE’u kullanırken hakemlerin özellikle baktığı maddeler şunlardır:
| STROBE başlığı | Makalede ne yazılmalı? | Sık görülen eksik |
|---|---|---|
| Ortam (setting) | Verinin toplandığı yer, işe alım ve izlem tarihleri | Yalnızca “bir hastanede” yazıp tarih aralığını vermemek |
| Katılımcılar | Dahil etme ve dışlama ölçütleri, seçim yöntemi | Kolayda örneklemeyi adlandırmamak |
| Değişkenler | Bağımlı, bağımsız ve karıştırıcı değişkenlerin tanımı | Ölçüm araçlarının geçerlik ve güvenirlik bilgisini vermemek |
| Yanlılık | Olası seçim ve bilgi yanlılıkları ile alınan önlemler | Bu başlığı tamamen atlamak |
| Örneklem büyüklüğü | Örneklem sayısına nasıl ulaşıldığı | Güç analizi veya gerekçe sunmamak |
| İstatistik yöntemler | Karıştırıcıların kontrolü, eksik veri, alt grup analizleri | Yalnızca kullanılan testleri sıralamak |
| Sonuçlar | Her aşamadaki katılımcı sayısı, ham ve düzeltilmiş tahminler, güven aralıkları | Yalnızca p değeri vermek |
| Sınırlılıklar | Yanlılık ve kesinlik açısından değerlendirme | Genel ve kalıp cümlelerle geçiştirmek |
İnternet üzerinden yürütülen anketlerde STROBE’a ek olarak CHERRIES kontrol listesi istenebilir. Bu listede anketin nasıl duyurulduğu, tekrar katılımın nasıl önlendiği ve tamamlanma oranı sorulur. İstatistik kısımlarda yalnız kalırsanız veri analizi danışmanlığı sayfamızdaki yöntem desteği seçeneklerine bakabilirsiniz.
Sosyal bilimlerde ve eğitimde raporlama kılavuzları gerekir mi?
Evet, ancak adları farklıdır. Psikoloji, eğitim ve sosyal bilimlerde APA’nın Journal Article Reporting Standards (JARS) belgeleri kullanılır. Nicel araştırmalar için JARS-Quant, nitel araştırmalar için JARS-Qual, karma yöntemler için ise JARS-Mixed vardır. APA 7 yazım kılavuzunu kullanan dergilerin çoğu bu standartlara doğrudan ya da dolaylı olarak atıf yapar.
JARS daha çok bir yazım rehberi gibi kullanılır; tek bir zorunlu forma dönüşmez. Yine de hakemler aynı soruları sorar: örneklem nasıl belirlendi, ölçüm araçlarının psikometrik özellikleri neler, etki büyüklükleri raporlandı mı, veri ve materyaller paylaşılabiliyor mu? TR Dizin’deki sosyal bilim dergileri ayrı bir liste istemeyebilir. Yine de JARS maddeleriyle yöntem bölümünü kontrol etmek, aynı metni uluslararası gönderime daha az düzeltmeyle uyarlamanızı sağlar.
Raporlama kontrol listesi adım adım nasıl doldurulur?
Kontrol listesini son dakikada doldurmak çoğu zaman metnin aceleyle yamanmasıyla sonuçlanır. Daha verimli yol, listeyi yazım sürecinin başında iskelet olarak kullanmaktır:
- Deseni adlandırın: Çalışmanın türünü (örneğin “kesitsel, analitik”) yöntem bölümünün ilk cümlesinde ve mümkünse başlıkta ya da özette belirtin. CONSORT ve STROBE, desenin başlık veya özette tanımlanmasını ister.
- Güncel sürümü indirin: Kontrol listesini kılavuzun resmî sitesinden veya EQUATOR Network’ten indirin; dergide eski sürüm şablonu varsa hangisini kullandığınızı ön yazıda belirtin.
- Her maddeyi metinde karşılayın: Taslağı yazarken her maddeye karşılık gelen paragrafı işaretleyin. Bilgi elinizde yoksa (örneğin örneklem hesabı yapılmadıysa) bunu gerekçesiyle yazın.
- Sayfa ve satır numarası verin: Son metinde satır numaralarını açın ve kontrol listesindeki her madde için ilgili sayfa ve satırı yazın. Revizyondan sonra numaraları mutlaka güncelleyin.
- Uygulanamayan maddeleri açıklayın: Bir madde çalışmanıza uymuyorsa boş bırakmak yerine “uygulanamaz” yazıp kısa bir gerekçe ekleyin; örneğin tek merkezli bir çalışmada merkez seçimi ölçütü.
- Akış diyagramını hazırlayın: CONSORT ve PRISMA, katılımcı veya kayıt akışını gösteren bir diyagram ister; sayıların metindeki ve tablolardaki sayılarla birebir tutması gerekir.
- Ek dosya olarak yükleyin: DergiPark ve uluslararası gönderim sistemlerinde doldurulmuş listeyi “ek dosya” veya “supplementary material” olarak yükleyin. Çift kör hakemlikte listeye yazar adı veya kurum bilgisi yazmayın.
Kontrol listesini gönderim öncesi genel hazırlık adımlarıyla birlikte ele almak isterseniz SCI/SSCI dergiye göndermeden önce kontrol listesi yazımız; biçim, etik beyan, kapak mektubu ve veri erişimi gibi diğer başlıkları tamamlar. Tıp ve sağlık bilimlerinde özgün araştırma makalesinin bölüm bölüm kurgusu için ise uygulamalı dergi makalesi yazım rehberimiz ana çerçeveyi sunar.
Raporlama kılavuzlarına göre hakemlerin en sık yakaladığı eksikler nelerdir?
Raporlama eksikleri çoğu zaman yöntem hatasından değil, yapılan işin yazıya yansıtılmamasından doğar. Editoryal deneyimimizde ve kılavuz geliştirici grupların yayımladığı açıklama belgelerinde öne çıkan eksikler şunlardır:
- Yanlış kılavuz seçimi: Randomizasyonu olmayan bir müdahale çalışması için CONSORT listesi göndermek veya kesitsel çalışmayı “deneysel” diye adlandırmak.
- Doldurulmuş ama karşılanmamış liste: Listede sayfa numarası verilen maddenin metinde aslında bulunmaması. Hakemler rastgele birkaç maddeyi kontrol eder; tutarsızlık güven kaybına yol açar.
- Örneklem büyüklüğünün gerekçesiz kalması: Güç analizi, ön çalışma veya pratik kısıt gibi herhangi bir gerekçe sunulmaması.
- Sayıların tutmaması: Akış diyagramı, özet, tablolar ve metindeki katılımcı sayılarının birbirinden farklı olması.
- Yalnızca p değeri raporlamak: Etki büyüklüğü ve güven aralığı vermeden sonuç yorumlamak; hem CONSORT hem STROBE hem de APA JARS tahmin ve kesinlik bilgisini ister.
- Etik ve kayıt bilgisinin eksik olması: Etik kurul adı, onay tarihi ve numarası ile klinik çalışmalarda kayıt numarasının yazılmaması.
- Sınırlılıkların kalıp cümlelerle geçiştirilmesi: Olası yanlılığın yönünü ve sonuçlara etkisini tartışmamak.
Raporlama kılavuzları konusunda nasıl destek oluyoruz?
Lisansüstü eğitimli editör ve yöntem uzmanlarımız, çalışma deseninin adlandırılması ve uygun kılavuzun seçilmesi konusunda yol gösterir. Ayrıca kontrol listesinin metinle eşleştirilmesini, akış diyagramındaki sayıları ve hakem yanıtlarını birlikte gözden geçiririz. Araştırmanın verisi, analizi ve yorumu araştırmacıya aittir. Biz ise çalışmanın eksiksiz ve şeffaf anlatılmasına editoryal ve istatistik açıdan destek oluruz. Kapsamı çalışmanıza ve bütçenize göre belirler, teklifimizi sizinle paylaşırız.
Desteğimiz bir danışmanlık ve editörlük hizmetidir. 9 Ağustos 2026’dan beri yürürlükte olan düzenleme (7592 sayılı Kanun, 2547 sayılı Kanun Ek Madde 47) gereği başkası adına tez veya makale hazırlanmaz; metin, veri ve yorumların sahibi yazardır.
Kontrol listenizi metninizle birlikte gözden geçirelim mi?
Özet: gönderimden önce son kontrol
- Çalışma desenini net adlandırın ve EQUATOR Network’teki raporlama kılavuzları arasından uygun olanı seçin.
- Randomize çalışmalarda CONSORT 2025’i, gözlemsel çalışmalarda STROBE’u, sistematik derlemelerde PRISMA 2020’yi, sosyal bilimlerde APA JARS’ı kullanın.
- Kontrol listesini yazımın başında iskelet olarak kullanın; sonda sayfa ve satır numaralarını güncelleyin.
- Uygulanamayan maddeleri boş bırakmayın, gerekçesini yazın.
- Unutmayın: raporlama kılavuzları şeffaflığı artırır, ancak kabul garantisi vermez.
- Akış diyagramı, özet, tablo ve metindeki sayıların birebir tuttuğunu kontrol edin.
- Etik onay, çalışma kaydı, veri paylaşımı ve çıkar çatışması beyanlarını eksiksiz ekleyin.
Sık sorulan sorular
Raporlama kılavuzu kullanmak zorunlu mu?
Derginin yazar yönergesine bağlıdır. Birçok tıp ve sağlık bilimleri dergisi ilgili kılavuza uyumu ve doldurulmuş kontrol listesini zorunlu tutar. Zorunlu olmayan dergilerde de kılavuz kullanmak yöntem bölümündeki eksikleri önceden görmenizi sağlar.
CONSORT 2010 listesiyle gönderim yapabilir miyim?
CONSORT 2025 yayımlandıktan sonra kılavuz grubu 2010 sürümünün kullanılmamasını önermektedir. Dergi hâlâ eski şablonu istiyorsa yönergeye uyun; mümkünse güncel listeyi kullandığınızı ön yazıda belirtin.
Anket çalışmam için hangi kılavuzu kullanmalıyım?
Sağlık alanındaki kesitsel anket çalışmalarında genellikle STROBE kullanılır; çevrim içi anketlerde CHERRIES de istenebilir. Psikoloji ve eğitimde ise APA JARS-Quant uygun çerçevedir.
Kontrol listesi kelime sınırına dahil mi?
Hayır. Kontrol listesi genellikle ayrı bir ek dosya olarak yüklenir ve ana metnin kelime sınırına sayılmaz. Derginin ek dosya kurallarını yine de kontrol edin.
Bir madde çalışmama uymuyorsa ne yazmalıyım?
Maddeyi boş bırakmak yerine “uygulanamaz” yazın ve kısa bir gerekçe ekleyin. Hakemler boş maddeleri eksik bilgi olarak yorumlayabilir.
Kılavuzu tam uygulamak makalemin kabul edileceği anlamına gelir mi?
Hayır. Kılavuz yalnızca şeffaf ve eksiksiz raporlamayı sağlar. Kabul kararı; araştırmanın özgünlüğü, yöntemsel sağlamlığı ve derginin kapsamına uygunluğu değerlendirilerek editör ve hakemlerce verilir.
Kaynaklar
- EQUATOR Network – sağlık araştırmaları için raporlama kılavuzları kütüphanesi
- Hopewell, S. ve ark. (2025). CONSORT 2025 statement: updated guideline for reporting randomised trials. BMJ, 389, e081123.
- STROBE – Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology
- Page, M. J. ve ark. (2021). The PRISMA 2020 statement. BMJ, 372, n71.
- APA Style – Journal Article Reporting Standards (JARS)
- ICMJE – Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing, and Publication of Scholarly Work
- COPE – Committee on Publication Ethics
Dergi Makalesi Danışmanlık Editör Ekibi
Dergi seçimi, makale düzenleme ve yöntem desteği veren lisansüstü eğitimli uzmanlardan oluşan ekibimiz bu rehberi EQUATOR Network kütüphanesi, CONSORT 2025, STROBE, PRISMA 2020 ve APA JARS belgeleri doğrultusunda hazırladı. Kılavuz beklentileri dergiye ve alana göre farklılaşabilir; gönderimden önce derginin güncel yazar yönergesini mutlaka kontrol edin.
