Mendeley ile Kaynakça Oluşturma: Word Eklentisi, Dergi Stili ve Zotero Alternatifi

Kaynakça yönetim programı neden kullanılır?

Bir dergi makalesinde onlarca, derleme makalelerde ise çoğu zaman yüzlerce kaynak bulunur. Bu kaynakları elle yazmak hem zaman alır hem de hata üretir: yazar adlarında harf eksikleri, yanlış yıl, sırası bozulmuş numaralar ve metinde geçip kaynakçada olmayan atıflar hakemlerin ilk fark ettiği sorunlardandır. Kaynakça yönetim programları bu işi otomatikleştirir. Kaynağın künye bilgisi (yazar, başlık, dergi, cilt, sayı, sayfa, DOI) bir kez kütüphaneye kaydedilir; metin içi atıf ve kaynakça bu veriden üretilir.

Asıl kazanç, dergi değiştirdiğinizde ortaya çıkar. Makaleniz APA 7 isteyen bir dergiden reddedilip Vancouver isteyen bir dergiye gönderilecekse, elle yazılmış bir kaynakçayı baştan düzenlemeniz gerekir. Yönetim programında ise stili değiştirmek, tüm metin içi atıfları ve kaynakçayı birkaç saniyede yeni biçime çevirir. Bu, özellikle red sonrası hızlı yeniden gönderim yapmak isteyen yazarlar için ciddi bir zaman tasarrufudur.

Bunun yanı sıra programlar düzen de sağlar. Literatür taraması sırasında okuduğunuz makaleleri klasörlere ayırabilir, PDF üzerine not alabilir, etiketlerle tema oluşturabilirsiniz. Taramanın kendisini nasıl planlayacağınızı dergi makalesi için literatür taraması rehberimizde anlattık; bu yazı ise bulduğunuz kaynakları makaleye doğru biçimde aktarma kısmına odaklanıyor.

Mendeley ile kaynakça oluşturma adım adım nasıl yapılır?

Mendeley, Elsevier’in ücretsiz kaynakça yönetim aracıdır. Eski “Mendeley Desktop” uygulamasının yerini bugün Mendeley Reference Manager (masaüstü ve web kütüphanesi) ile Word için Mendeley Cite eklentisi almıştır. İnternette karşılaştığınız eski anlatımlar Mendeley Desktop menülerini gösteriyorsa, adımların yeni sürümde farklı yerde olabileceğini unutmayın. Güncel akış şöyledir:

1. Hesap ve kurulum: Mendeley hesabı açın, Mendeley Reference Manager’ı resmî siteden indirip aynı hesapla giriş yapın. Kütüphaneniz web ve masaüstü arasında eşitlenir.
2. Kaynak ekleme: PDF dosyalarını sürükleyip bırakabilir, DOI, PubMed kimliği veya arXiv numarasıyla kaynak arayabilir, tarayıcı eklentisiyle (Mendeley Web Importer) dergi sayfasından künyeyi doğrudan aktarabilirsiniz. Eksik bilgileri sağ paneldeki alanlardan elle tamamlayın.
3. Klasörleme: Her makale projesi için ayrı bir koleksiyon açın. Böylece kaynakça yalnızca o makaleye ait kaynaklardan oluşur ve karışıklık önlenir.
4. Mendeley Cite kurulumu: Word’de Ekle (Insert) > Eklentiler bölümünden Mendeley Cite’ı ekleyin ve aynı Mendeley hesabıyla oturum açın. Eklenti, Word’ün sağ tarafında bir panel olarak açılır.
5. Metin içi atıf: İmleci atıf yapılacak yere koyun, panelde kaynağı arayın, seçip “Insert citation” ile ekleyin. Aynı noktaya birden fazla kaynak eklemek için birkaç kaynağı birlikte seçebilirsiniz; sayfa numarası gibi ayrıntıları atıf düzenleme ekranından girebilirsiniz.
6. Stil seçimi: Eklentinin stil menüsünden derginin istediği stili seçin. Listede yoksa dergi adıyla arama yapın.
7. Kaynakça oluşturma: İmleci metnin sonundaki Kaynaklar başlığının altına getirip “Insert bibliography” komutunu kullanın. Yeni atıf ekledikçe kaynakça güncellenir.

Mendeley ile kaynakça oluşturmanın en kritik kuralı, atıfları her zaman eklentiden yerleştirmek ve metin içinde atıf alanlarını elle düzenlememektir. Elle yapılan bir değişiklik, eklentinin o alanı tanımamasına ve bir sonraki güncellemede değişikliğin silinmesine yol açabilir. Düzeltme gerekiyorsa kütüphanedeki künyeyi düzeltin, sonra eklentiden belgeyi yenileyin.

Zotero ile kaynakça ekleme nasıl yapılır?

Zotero, açık kaynaklı ve ücretsiz bir kaynakça yönetim programıdır. Masaüstü uygulamasını kurduğunuzda Word ve LibreOffice için eklenti genellikle otomatik olarak yüklenir; Google Dokümanlar desteği ise tarayıcı eklentisi Zotero Connector üzerinden sağlanır. Temel akış Mendeley’e benzer, ancak bazı ayrıntılar farklıdır:

1. Kurulum: Zotero masaüstü uygulamasını ve kullandığınız tarayıcı için Zotero Connector’ı resmî siteden indirin. Kütüphaneyi bilgisayarlar arasında eşitlemek isterseniz ücretsiz bir Zotero hesabı açın.
2. Kaynak ekleme: Dergi sayfasındayken tarayıcıdaki Zotero simgesine tıklayın; künye ve erişiminiz varsa PDF kütüphaneye kaydedilir. Uygulamadaki “Tanımlayıcıyla öğe ekle” (sihirli değnek) düğmesine DOI, ISBN, PMID veya arXiv numarası yapıştırarak da kayıt oluşturabilirsiniz.
3. Koleksiyon: Makale için ayrı bir koleksiyon açın ve kaynakları buraya sürükleyin.
4. Word’de atıf: Word’de Zotero sekmesine gidin, “Add/Edit Citation” düğmesiyle açılan arama kutusuna yazar adı veya başlıktan bir kelime yazın ve kaynağı seçin. İlk atıfta program sizden belge stili seçmenizi ister.
5. Kaynakça: Kaynaklar başlığının altında “Add/Edit Bibliography” düğmesini kullanın. Kaynakça, metindeki atıflara göre otomatik oluşur ve güncellenir.
6. Stil değiştirme: “Document Preferences” penceresinden stili ve dil seçeneğini değiştirebilirsiniz; tüm belge yeni stile göre yeniden biçimlenir.

Ayrıca Zotero’nun yinelenen kayıtları bulan bir “Yinelenen Öğeler” görünümü vardır; aynı makaleyi iki kez kaydettiyseniz buradan birleştirebilirsiniz. Bunun dışında program, kütüphanenizdeki bir makale geri çekilmiş olarak işaretlendiğinde uyarı gösterebilir. Bu özellik, geri çekilmiş bir çalışmaya farkında olmadan atıf yapma riskini azaltır; yine de son kontrolü dergi sayfasından yapmanız gerekir. LaTeX ile çalışıyorsanız Zotero ve Mendeley’den BibTeX dosyası dışa aktarabilirsiniz.

Mendeley ve Zotero arasındaki farklar nelerdir?

İki program da dergi makalesi yazımı için yeterlidir. Mendeley ile kaynakça oluşturma kurumsal Elsevier hesabıyla çalışan yazarlara pratik gelirken, Zotero eklenti ekosistemiyle öne çıkar; seçim çoğu zaman çalışma alışkanlığınıza ve ortak yazarlarınızın kullandığı araca bağlıdır. Aşağıdaki tablo temel farkları özetler. Sürüm güncellemeleriyle özellikler değişebileceği için ayrıntıları resmî sayfalardan kontrol edin.

EndNote gibi ücretli programlar da aynı işi görür; üniversitenizin lisansı varsa onu tercih edebilirsiniz. Önemli olan, bir makale boyunca tek bir program kullanmak ve tüm ortak yazarların aynı programda buluşmasıdır.

Dergi stili nasıl seçilir ve değiştirilir?

Her derginin yazım kuralları (author guidelines) sayfasında kaynak gösterme biçimi belirtilir. Bazı dergiler APA 7, Chicago veya Vancouver gibi genel bir stil ister; bazılarının ise kendine özgü küçük farkları vardır. Mendeley ve Zotero, Citation Style Language (CSL) adı verilen ortak bir stil biçimini kullanır. Bu sayede binlerce dergi stili hazır olarak bulunur ve çoğu dergiyi adıyla aratarak bulabilirsiniz.

Bu nedenle stil seçerken şu sırayı izleyin: önce dergi adını arayın; bulamazsanız derginin yazım kurallarında belirttiği genel stili (ör. “APA 7th edition”) seçin; ardından örnek bir yayımlanmış makaleyle kendi kaynakçanızı karşılaştırın. Derginin istediği biçim ile hazır stil arasında küçük farklar varsa (ör. DOI’nin yazım şekli, dergi adının kısaltılması), bunları son aşamada belirleyip kontrol listesine ekleyin.

Kaynak stilinin dışında sayfa düzeni, başlık seviyeleri ve tablo biçimi de dergiden dergiye değişir. Bu ayrıntıları dergi şablonuyla makale hazırlama rehberimizde Word, LaTeX ve DergiPark şablonları açısından ele aldık.

Türkçe kaynaklarda nelere dikkat edilmeli?

Türkçe makalelerde Mendeley ile kaynakça oluşturma veya Zotero kullanma sırasında en çok dil ve karakter ayarları sorun çıkarır. Kaynakça yönetim programlarının bazı varsayılanları sorun çıkarabilir. İlki dil ayarıdır: atıflardaki “and”, “et al.” veya “Retrieved from” gibi ifadeler İngilizce kalabilir. Zotero’da belge tercihlerinden dili Türkçe seçmek bu bağlaçları Türkçeleştirir; ancak derginin “ve ark.” mı yoksa “vd.” mi istediğini yazım kurallarından kontrol etmeniz gerekir. Mendeley’de de dil ve stil seçeneklerini kontrol edin; gerekiyorsa derginin Türkçe stiline uygun bir CSL dosyası kullanın.

Bunun yanında ikinci sorun karakterlerdir. DergiPark veya TR Dizin kayıtlarından aktarılan künyelerde ı, ş, ğ gibi harfler bazen bozuk gelir; yazar adları büyük harfle ya da ters sırada kaydedilebilir. Son olarak başlık biçimi de önemlidir: APA, makale başlıklarında yalnızca ilk kelimenin ve özel adların büyük harfle yazılmasını ister; programlar her zaman bunu doğru uygulamaz. Bu yüzden Türkçe kaynakların künyesini kütüphanede bir kez elle gözden geçirmek, kaynakçadaki hataların büyük bölümünü önler.

Atıf ve alıntı kurallarının kendisini, yani doğrudan alıntı, yeniden ifade ve ikincil kaynak gösterme ilkelerini kaynakça ve alıntıları doğru kullanma yazımızda bulabilirsiniz.

Ortak yazarlarla kaynakça nasıl yönetilir?

Çok yazarlı makalelerde en sık sorun, yazarların farklı programlarla atıf eklemesidir. Biri Mendeley, diğeri Zotero kullanırsa programlar birbirinin atıf alanlarını tanımaz; kaynakça eksik çıkar veya güncelleme sırasında atıflar bozulur. Bu nedenle yazıma başlamadan önce tek bir program üzerinde anlaşın.

• Ortak kütüphane: Mendeley’de özel bir grup, Zotero’da grup kütüphanesi açın ve makalenin tüm kaynaklarını buraya ekleyin.
• Tek sorumlu: Künye düzeltmeleri ve stil seçimi için bir yazarı sorumlu belirleyin; herkesin aynı kaydı ayrı ayrı düzeltmesi tutarsızlık yaratır.
• Bulut belgelerde dikkat: Word Online veya Google Dokümanlar’da eklenti desteği farklılık gösterebilir; ortak düzenleme ortamını baştan test edin.
• Sürüm adı: Dosyayı paylaşırken tarih ve sürüm adı verin; atıf alanlarını içeren dosyayı kopyala-yapıştırla yeni belgeye taşımayın.

Kaynakça yönetiminde en sık yapılan hatalar nelerdir?

Öte yandan program kullanmak hatayı sıfırlamaz; yalnızca hatanın türünü değiştirir. Editörlerin sık gördüğü sorunlar şunlardır:

1. Eksik künye: Tarayıcıdan aktarılan kayıtlarda cilt, sayı veya sayfa alanı boş kalabilir. Kaynakçada bu boşluklar hemen göze çarpar.
2. Yinelenen kayıt: Aynı makale iki kez kaydedilmişse kaynakçada iki farklı satır görünebilir veya numaralı stillerde aynı kaynak iki numara alır.
3. Elle düzenlenmiş atıf: Atıf alanının içine yazılan ek metin, belge yenilendiğinde silinebilir.
4. Yanlış kayıt türü: Bir kitap bölümünün “dergi makalesi” olarak kaydedilmesi, kaynakçada yanlış biçime yol açar.
5. Kaynakçada olup metinde olmayan kaynak: Program yalnızca atıf yapılan kaynakları listeler; elle eklenen satırlar bu tutarlılığı bozar.
6. Güncellenmemiş belge: Son düzeltmelerden sonra belgeyi yenilememek, eski künyelerin kaynakçada kalmasına neden olur.

Bu hataların çoğu, biçim kontrolü sırasında yakalanabilir. Gönderim öncesi kapsamlı biçim denetimi için makale formatlama rehberimizdeki yedi adımlık kontrolü kullanabilirsiniz.

Mendeley ile kaynakça oluşturma bitince gönderimden önce neye bakılır?

Makale hazır olduğunda kaynakça için kısa ama dikkatli bir son tur yapın. Aşağıdaki liste çoğu dergi için geçerlidir:

1. Stil doğru mu? Seçili stilin derginin yazım kurallarındaki stille aynı olduğunu bir kez daha doğrulayın.
2. Atıf–kaynakça eşleşmesi tam mı? Metindeki her atıfın kaynakçada, kaynakçadaki her satırın metinde karşılığı olmalı.
3. DOI’ler çalışıyor mu? Rastgele seçtiğiniz birkaç DOI bağlantısını açarak doğru makaleye gittiğini kontrol edin.
4. Geri çekilmiş kaynak var mı? Kritik kaynakların yayıncı sayfasında geri çekme notu olup olmadığına bakın.
5. Kör hakemlik için anonimleştirme: Çift kör değerlendirmede kendi çalışmalarınıza yaptığınız atıfları derginin kuralına göre düzenleyin; belge özelliklerindeki yazar bilgisini de temizleyin.
6. Atıf alanları ne olacak? Bazı dergiler ve dizgi ekipleri düz metin ister. Bu durumda belgenin bir kopyasını alın ve kopyada atıfları düz metne dönüştürün (Zotero’da “Unlink Citations”; Mendeley Cite’ta kullandığınız sürümün menüsündeki düz metne dönüştürme seçeneği). Asıl dosyayı revizyonlar için alanlarla birlikte saklayın.

Lisansüstü öğrenciler aynı kütüphaneyi tez yazımında da kullanabilir; tezden makale üretirken koleksiyonları ayırmak işi kolaylaştırır. Tez sürecinin planlaması ve yazımıyla ilgili kapsamlı bilgi için tez danışmanlığı sayfamıza göz atabilirsiniz.

Makale yazımının genel teknikleri, bölüm yapısı ve dil kullanımı için akademisyenler için dergi makalesi yazım teknikleri rehberimize de göz atabilirsiniz.

Kaynakça ve biçim kontrolünde nasıl destek oluyoruz?

Lisansüstü eğitimli editör ekibimiz, makalenizin kaynakçasını hedef derginin stiline göre gözden geçirir; eksik künyeleri, atıf–kaynakça uyumsuzluklarını ve Türkçe karakter sorunlarını raporlar; Mendeley veya Zotero kütüphanenizin düzenlenmesi ve dergi değişikliğinde stil geçişi konusunda yol gösterir. Kapsamı çalışmanıza ve bütçenize göre belirler, teklifimizi sizinle paylaşırız.

Desteğimiz bir danışmanlık ve editörlük hizmetidir; araştırmanın ve metnin sahipliği size aittir, yayın kararını her zaman dergi verir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Mendeley Cite kullanım rehberi
• Zotero – Word Processor Integration
• Zotero – Adding Items to Zotero
• Zotero Style Repository
• Citation Style Language (CSL)