Kısaca: Dilimleme ve tekrar yayın, aynı araştırmadan gereğinden fazla yayın çıkarmanın iki biçimidir. Dilimleme (salami yayın) tek bir çalışmayı bütünlüğü bozacak biçimde parçalara bölmek; tekrar yayın ise aynı sonuçları ikinci kez yeni bir eser gibi yayımlamaktır. Her ikisi de YÖK etik yönergesinde yayın etiğine aykırı eylemler arasında sayılır. Bu rehberde sınırı nerede çizeceğinizi, meşru çoklu yayını nasıl planlayacağınızı ve editöre ne beyan edeceğinizi anlatıyoruz.
Hazırlayan: Dergi Makalesi Danışmanlık Editör Ekibi · Kaynak: YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, ICMJE, COPE · Okuma: 13 dk
Dilimleme ve tekrar yayın nedir?
Dilimleme, tek bir araştırma sorusuna, tek bir veri toplama sürecine ve tek bir yönteme dayanan bir çalışmanın sonuçlarını, okuyucunun bütün resmi göremeyeceği küçük makalelere bölmektir. İngilizce literatürde “salami slicing” ya da “salami publication” olarak geçer. Örneğin aynı ankette ölçülen beş değişkeni beş ayrı makaleye dağıtmak, her makalede aynı örneklemi ve yöntemi yeniden anlatmak ve diğer makalelerden söz etmemek tipik bir salami yayın örüntüsüdür.
Tekrar yayın ise daha önce yayımlanmış sonuçların, büyük ölçüde aynı veriyle ve aynı yorumla ikinci kez yeni bir eser gibi yayımlanmasıdır. Literatürde “duplicate” veya “redundant publication” adıyla anılır. Metnin birebir aynı olması gerekmez; başlığı, dili ya da tabloları değiştirilmiş bir makale de özünde aynı bulguyu ikinci kez sunuyorsa sorun devam eder.
İki kavramın ortak noktası şudur: bilimsel kayıtta aynı bilginin olduğundan fazla görünmesine yol açar. Bu da meta-analizlerde aynı hastaların veya katılımcıların iki kez sayılmasına, literatürün çarpıtılmasına ve hakem emeğinin boşa harcanmasına neden olur. Bu yüzden konu yalnızca kişisel bir puan meselesi değil, bilimsel güvenilirlik meselesidir.
YÖK yönergesi dilimleme ve tekrar yayın hakkında ne diyor?
Yükseköğretim Kurulu’nun Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, yayın etiğine aykırı eylemleri sayarken intihal, sahtecilik ve çarpıtmanın yanında tekrar yayımı ve dilimlemeyi de ayrı başlıklar olarak tanımlar. Yönergeye göre tekrar yayım, aynı sonuçları içeren birden fazla eseri akademik atama ve yükseltmelerde ayrı eserler olarak sunmaktır. Dilimleme ise bir araştırmanın sonuçlarını, bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla yayımlamak ve bu yayınları ayrı eserler olarak sunmaktır.
Bu tanımlardaki iki ifade önemlidir: “bütünlüğü bozacak şekilde” ve “uygun olmayan biçimde”. Yani yönerge, aynı projeden birden fazla makale çıkmasını kendiliğinden yasaklamaz; sorun, bölmenin bilimsel bir gerekçeye dayanmaması ve parçaların ayrı eser gibi sunulmasıdır. Doçentlik başvurusu, akademik teşvik veya kadro yükseltmesi dosyası hazırlarken bu ayrım doğrudan önem kazanır.
Yönergenin güncel metnini her zaman YÖK’ün resmî sitesinden kontrol edin; kurumların kendi etik kurul yönergeleri ve TÜBİTAK’ın araştırma ve yayın etiği düzenlemeleri de benzer kavramları kullanır. Akademik teşvik dosyasında yayınların nasıl sayıldığını merak ediyorsanız ilgili dönemin resmî uygulama esaslarına bakmak gerekir.
Dilimleme, tekrar yayın ve mükerrer gönderim arasındaki fark nedir?
Bu üç kavram sık karıştırılır, ancak farklı aşamalara ve farklı davranışlara karşılık gelir. Mükerrer gönderim (duplicate submission), aynı makaleyi değerlendirme sürerken aynı anda iki veya daha fazla dergiye göndermektir; henüz yayın olmasa bile etik ihlal sayılır. Tekrar yayın, bu gönderimlerden ikisinin de yayımlanmasıyla ya da yayımlanmış bir çalışmanın yeniden yayımlanmasıyla ortaya çıkar. Dilimleme ise tek bir çalışmanın parçalara bölünerek farklı makaleler hâline getirilmesidir.
Bir de “metin geri dönüşümü” (text recycling) ya da halk arasında kendi kendine intihal denen durum vardır. Yazarın önceki makalesindeki yöntem paragrafını kaynak göstermeden yeniden kullanması buna örnektir. Bulgular yeni olsa bile kaynaksız yeniden kullanım benzerlik raporunda yüksek eşleşme olarak görünür ve editörün sorgulamasına yol açar. Kaynak gösterme ve yeniden ifade etme tekniklerini intihalden kaçınma yöntemleri rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Kısacası mükerrer gönderim bir süreç ihlali, tekrar yayın bir sonuç ihlali, dilimleme ise bir planlama ihlalidir. Üçünün de çözümü aynı yerden geçer: şeffaflık, çapraz atıf ve editöre açık beyan.
Aynı veriden birden fazla makale yazmak meşru olabilir mi?
Evet, belirli koşullarda meşrudur. Büyük kohort çalışmaları, ulusal anketler, uzun süreli saha projeleri veya geniş klinik veri tabanları doğası gereği birden fazla bağımsız araştırma sorusuna yanıt verebilir. Belirleyici olan, her makalenin kendi başına anlamlı ve farklı bir soruya yanıt vermesi, diğer yayınlarla ilişkisini açıkça göstermesi ve okuru eksik bir resimle baş başa bırakmamasıdır.
Meşru çoklu yayını dilimlemeden ayıran sorular şunlardır:
- Ayrı soru: Her makalenin hipotezi veya araştırma sorusu diğerinden bağımsız mı?
- Ayrı katkı: Makaleyi tek başına okuyan biri, diğerine ihtiyaç duymadan anlamlı bir sonuç çıkarabiliyor mu?
- Bütünlük: Birlikte değerlendirilmesi gereken sonuçlar (ör. birincil ve ikincil sonlanım noktaları) bölünmüş mü?
- Çapraz atıf: Aynı veri setinden çıkan diğer yayınlar kaynakçada ve yöntemde belirtiliyor mu?
- Beyan: Editöre ilişkili yayınlar ve gönderimler ön yazıda bildirildi mi?
Bu sorulardan birine “hayır” yanıtı veriyorsanız planı yeniden düşünmek gerekir. Klinik araştırmalarda kayıtlı protokolde tanımlı birincil sonucu bir makaleye, ikincil sonuçları başka bir makaleye dağıtmak özellikle sorunlu kabul edilir; okur, çalışmanın gerçek ağırlığını göremez.
Hangi durum dilimleme veya tekrar yayın sayılır?
Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan senaryoları özetler. Nihai değerlendirme derginin politikasına, alan normlarına ve somut belgelere bağlıdır; tablo bir başlangıç noktasıdır.
| Senaryo | Risk düzeyi | Neden | Ne yapılmalı? |
|---|---|---|---|
| Aynı anketin değişkenlerini ayrı makalelere bölmek | Yüksek | Tek soru, tek örneklem; bütünlük bozulur | Tek kapsamlı makalede birleştirin |
| Büyük kohorttan bağımsız sorularla iki makale | Düşük–orta | Ayrı hipotez ve katkı varsa meşru | Çapraz atıf + ön yazıda beyan |
| Türkçe yayımlanan makalenin İngilizcesini yeni eser gibi göndermek | Yüksek | Aynı sonuçların tekrar yayını | Yalnız iki editörün izniyle, açık notla ikincil yayın |
| Tam metni yayımlanmamış kongre bildirisini makaleye dönüştürmek | Düşük | Çoğu dergi özet sunumunu ön yayın saymaz | Bildiriyi dipnotta belirtin |
| Aynı makaleyi iki dergiye aynı anda göndermek | Çok yüksek | Mükerrer gönderim | Birinden yazılı geri çekme teyidi alın |
| Önceki makalenin yöntem metnini kaynaksız kullanmak | Orta | Metin geri dönüşümü, benzerlik raporunda görünür | Kısaltın, yeniden yazın, önceki makaleye atıf yapın |
Tablodaki “düşük” risk, kendiliğinden güvenli anlamına gelmez. Örneğin büyük bir kohorttan iki makale çıkarırken ikincisinde birincisine hiç atıf yapmazsanız, meşru bir plan bile editöre gizleme izlenimi verebilir. Risk düzeyini belirleyen şey çoğu zaman bölmenin kendisinden çok, bölmenin gizlenip gizlenmediğidir.
Tezden, bildiriden ve çeviriden yayın tekrar yayın sayılır mı?
Lisansüstü tezden makale üretmek tekrar yayın değildir; tezler genellikle hakemli dergi yayını sayılmaz ve dergiler tezden türetilen makaleleri kabul eder. Yine de makalede tezin künyesini dipnotta veya teşekkür bölümünde belirtmek beklenen bir uygulamadır. Tez birden fazla makaleye dönüştürülecekse, her makalenin bağımsız bir soruya yanıt vermesi gerekir; tezin bulgular bölümünü tablo tablo dağıtmak dilimlemeye yaklaşır.
Kongre bildirileri konusunda ayrım, bildirinin nasıl yayımlandığına bağlıdır. Yalnızca özet olarak sunulan bir bildiriyi geliştirip makale yapmak çoğu dergide sorun oluşturmaz. Tam metni hakemli bir bildiri kitabında yayımlanmış çalışmayı ise ancak anlamlı ölçüde genişletip derginin politikası izin veriyorsa ve durumu açıkça beyan ederek gönderebilirsiniz. Ayrıntılı adımlar için bildiriden makaleye dönüştürme rehberimize bakabilirsiniz.
Çeviri yayın en hassas alandır. ICMJE önerileri, farklı bir okuyucu kitlesine ulaşmak için yapılan “kabul edilebilir ikincil yayın”ı belirli şartlara bağlar: her iki derginin editörünün onayı, birincil yayına öncelik süresi tanınması, ikincil yayının birincil yayına atıf vermesi ve ikincil yayın olduğunun başlık sayfasında açıkça belirtilmesi. Bu şartlar sağlanmadan yapılan çeviri yayın, tekrar yayın olarak değerlendirilir. Ayrıca ilk dergiye verdiğiniz telif devrinin yeniden yayına izin verip vermediğini de kontrol edin; formdaki hakların ne anlama geldiğini telif hakkı devir formu rehberimizde açıkladık.
Editörler dilimleme ve tekrar yayını nasıl fark eder?
Editörler ve hakemler birkaç sinyale bakar. İlki benzerlik raporudur: aynı yazarların önceki makaleleriyle yüksek eşleşme, özellikle yöntem ve bulgular bölümlerinde, ilk alarmdır. İkincisi örneklem tanımıdır: aynı yıl, aynı kurum ve aynı katılımcı sayısıyla tanımlanan çalışmalar kolayca eşleştirilir. Üçüncüsü kaynakçadır: aynı veri setinden çıkan yayınlara hiç atıf yapılmaması, hakemin dikkatini çeker.
Ayrıca hakemlik alanı dar olan disiplinlerde aynı hakem iki makaleyi de görebilir. Klinik araştırmalarda kayıt numarası (ör. ClinicalTrials.gov) üzerinden aynı protokolden çıkan tüm yayınlar izlenebilir. Bu nedenle “fark edilmez” varsayımıyla yapılan bölmeler genellikle yanlış bir hesaptır. Benzerlik raporunun nasıl okunacağını ve editörlerin hangi eşleşmeleri önemsediğini Turnitin ve intihal kontrolü rehberimizde anlattık.
Gönderim öncesinde kendi dosyanızı bağımsız bir benzerlik taramasından geçirmek, önceki yayınlarınızla örtüşen bölümleri erken görmenizi sağlar. Bunun için intihal raporu hizmetinden yararlanabilir, çıkan eşleşmeleri atıf ve yeniden yazımla düzeltebilirsiniz.
Editöre ön yazıda ne beyan edilmeli?
Şeffaflık, dilimleme ve tekrar yayın riskine karşı en güçlü korumadır. ICMJE önerileri, yazarların aynı çalışmayla ilgili yayımlanmış veya değerlendirmedeki tüm raporları editöre bildirmesini ister; gerekirse bu raporların kopyaları da gönderilmelidir. Pratikte ön yazıya şu bilgileri eklemek işinizi kolaylaştırır:
- İlişkili yayınlar: Aynı veri setinden yayımlanmış veya değerlendirmede olan makalelerin künyeleri.
- Farklılık açıklaması: Bu makalenin hangi soruya yanıt verdiği ve diğerlerinden nasıl ayrıldığı, bir iki cümleyle.
- Önceki sunumlar: Kongre bildirisi, ön baskı (preprint) veya tez kaynağı.
- Örtüşen metin: Yöntem bölümünde önceki makaleye atıfla kısaltılmış kısımlar.
- Gönderim durumu: Makalenin başka bir dergide değerlendirmede olmadığına dair açık ifade.
Bu beyan, editörün sizin yerinize sonradan bağlantı kurmasından çok daha iyi bir izlenim bırakır. Beyan edilmiş bir ilişki, çoğu zaman yalnızca bir soru veya küçük bir düzeltme isteğiyle sonuçlanır; beyan edilmemiş bir ilişki ise etik incelemeye dönüşebilir.
Dilimleme veya tekrar yayın tespit edilirse ne olur?
Sonuçlar aşamaya göre değişir. Değerlendirme sırasında fark edilirse editör genellikle yazardan açıklama ister; açıklama yetersizse makale reddedilebilir ve yazarların kurumuna bilgi verilebilir. COPE, tekrar yayın şüphesinde editörlere önce yazarlarla iletişim kurmayı, açıklamayı değerlendirmeyi ve gerekirse kuruma başvurmayı öneren akış şemaları sunar.
Yayından sonra tespit edilen tekrar yayında ikinci makale için “redundant publication” notu düşülebilir veya makale geri çekilebilir. Türkiye’de ise yönergedeki tanımlar nedeniyle konu, doçentlik ve akademik yükseltme dosyalarında ayrıca önem taşır; aynı sonuçları içeren eserlerin ayrı eser gibi sunulması etik kurul incelemesine konu olabilir.
Abartmamak da gerekir: iyi niyetli ama eksik beyan edilmiş bir ilişki ile bilinçli olarak gizlenmiş bir kopya aynı değerlendirilmez. Sorunu fark ettiyseniz editöre kendiniz yazmak, durumu düzeltmenin en sağlıklı yoludur.
Göndermeden önce dilimleme ve tekrar yayın kontrol listesi
Aşağıdaki adımlar, çok makaleli projelerde riski azaltmak için pratik bir rutin sunar:
- Yayın haritası çıkarın: Veri setinden çıkacak her makalenin sorusunu, değişkenlerini ve hedef dergisini tek bir tabloda listeleyin.
- Bütünlük testini yapın: Birlikte yorumlanması gereken sonuçların aynı makalede kalıp kalmadığını kontrol edin.
- Çapraz atıf ekleyin: Diğer makaleler yayımlanmışsa kaynakçaya, değerlendirmedeyse ön yazıya ekleyin.
- Yöntemi kısaltın: Ayrıntılı yöntemi bir kez yazın, sonraki makalelerde atıfla özetleyin.
- Benzerlik taraması yapın: Önceki yayınlarınızla örtüşmeyi gönderim öncesi görün.
- Telif ve izinleri kontrol edin: Çeviri veya ikincil yayın planı varsa her iki dergiden yazılı izin alın.
- Dosya beyanlarını doğru yapın: Doçentlik veya teşvik başvurusunda ilişkili eserleri ayrı eser gibi sunmayın.
Yayın planınızı nasıl destekliyoruz?
Lisansüstü eğitimli editör ve istatistik ekibimiz, büyük veri setlerinden kaç ve hangi makalenin çıkabileceğini birlikte planlamanıza, ilişkili yayınlar için çapraz atıf ve ön yazı beyanını hazırlamanıza, yöntem bölümündeki metin örtüşmelerini azaltmanıza yardımcı olur. Kapsamı çalışmanıza ve bütçenize göre belirler, teklifimizi sizinle paylaşırız.
Desteğimiz bir danışmanlık ve editörlük hizmetidir; araştırmanın sahipliği, imza ve beyanlar size aittir, yayın kararını her zaman dergi verir.
Aynı veri setinden çıkacak makalelerinizi etik bir planla birlikte kurgulayalım mı?
Sık sorulan sorular
Salami yayın ile dilimleme aynı şey mi?
Evet. “Salami slicing” veya “salami publication” İngilizce terimdir; Türkçe yönetmelik ve yönergelerde dilimleme olarak geçer.
Aynı veri setinden kaç makale yazılabilir?
Sabit bir sayı yoktur. Belirleyici olan sayı değil, her makalenin bağımsız bir soruya yanıt vermesi, bütünlüğün korunması ve ilişkili yayınların açıkça beyan edilmesidir.
Türkçe makalemi İngilizceye çevirip başka dergide yayımlayabilir miyim?
Ancak ikincil yayın şartları sağlanırsa: iki editörün onayı, birincil yayına atıf ve ikincil yayın olduğunun açık notu. Aksi hâlde tekrar yayın sayılır; telif devrini de kontrol edin.
Önceki makalemin yöntem bölümünü aynen kullanabilir miyim?
Kaynaksız kullanmayın. Kısa bir özetle önceki makaleye atıf vermek ve standart ifadeler dışında metni yeniden yazmak daha güvenlidir; bazı dergilerin bu konuda ayrıca politikası vardır.
Ön baskı (preprint) yayımlamak tekrar yayın sayılır mı?
Çoğu dergi ön baskıyı önceki yayın saymaz; yine de politika dergiden dergiye değişir. Gönderimde ön baskının bağlantısını beyan edin.
Kaynaklar
- YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
- ICMJE – Overlapping Publications
- COPE Guidance (redundant publication akış şemaları)
Dergi Makalesi Danışmanlık Editör Ekibi
Dergi seçimi, makale düzenleme ve istatistik desteği veren lisansüstü eğitimli uzmanlardan oluşan ekibimiz bu rehberi YÖK yayın etiği yönergesi, ICMJE önerileri ve COPE rehberleri doğrultusunda hazırladı. Nihai değerlendirme her zaman ilgili derginin ve kurumun etik politikasına bağlıdır.
