İslam’da zorbalık ve zulüm ne anlama gelir?

Arapça “zulüm” kelimesi sözlükte “bir şeyi ait olduğu yerin dışına koymak” anlamına gelir. Dinî terminolojide ise bir hakkı çiğnemek, birine haksızlık etmek ve sınırı aşmak demektir. Zorbalık, zulmün güç ilişkisine dayanan ve çoğunlukla tekrar eden bir biçimidir. Kur’an’da Firavun, gücünü halkını ezmek için kullanan zorba yöneticinin simgesi olarak anlatılır; “yeryüzünde büyüklük tasladı ve halkını fırkalara ayırdı” (Kasas, 28/4) ifadesi, zorbalığın toplumu bölen ve zayıfı ezen yapısını özetler. Aynı anlayış, bireysel ilişkilerde de geçerlidir: Gücünü, makamını veya sayıca üstünlüğünü başkasını küçük düşürmek için kullanan herkes zulmün bir biçimini işlemiş olur.

Bir kudsî hadiste Allah şöyle buyurur: “Ey kullarım! Ben zulmü kendime haram kıldım; onu sizin aranızda da haram kıldım. Öyleyse birbirinize zulmetmeyin” (Müslim, Birr). Bu hadis, zulmün yasaklanmasını ilahi bir ilkeye bağlar.

Kur’an zorbalık ve insan onuru hakkında ne söyler?

Kur’an, insan onurunu temel bir değer olarak konumlandırır ve bu onuru çiğneyen davranışları açıkça yasaklar:

• İnsanın şerefi: “Andolsun biz insanoğlunu şerefli kıldık” (İsrâ, 17/70). Ayet, şerefin belirli bir gruba değil, bütün insanlığa verildiğini ifade eder.
• Canın değeri: “Kim bir cana kıymamış ya da yeryüzünde bozgunculuk yapmamış birini öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de birini hayatta tutarsa, bütün insanları hayatta tutmuş gibi olur” (Mâide, 5/32).
• Alay ve aşağılama yasağı: “Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir topluluğu alaya almasın; belki onlar kendilerinden daha iyidirler… Birbirinizi ayıplamayın, birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın” (Hucurât, 49/11).
• Gıybet ve casusluk yasağı: “Zannın çoğundan kaçının… Birbirinizin kusurunu araştırmayın, birbirinizi arkadan çekiştirmeyin” (Hucurât, 49/12).
• Adalet emri: “Ey iman edenler! Kendiniz, anne babanız ve yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitlik eden kimseler olarak adaleti ayakta tutun” (Nisâ, 4/135).
• Zorlama yasağı: “Dinde zorlama yoktur” (Bakara, 2/256). İnanç alanında bile baskının reddedilmesi, özgürlüğün temel bir değer olduğunu gösterir.
• Adalet ve taşkınlık: “Allah adaleti, iyilik yapmayı… emreder; çirkin işleri, kötülüğü ve azgınlığı (bağy) yasaklar” (Nahl, 16/90).

Ayet mealleri için Diyanet Kur’an-ı Kerim portalı başvurulabilecek güvenilir bir kaynaktır.

Hadislerde zorbalığa karşı hangi öğütler vardır?

Hz. Peygamber’in sözleri, zorbalığın hem fail hem de toplum açısından sonuçlarını ele alır:

1. Dil ve elin emniyeti: “Müslüman, elinden ve dilinden Müslümanların emin olduğu kimsedir” (Buhârî, Îmân). Bu tarif, sözlü zorbalığı fiziksel zorbalıkla aynı düzeyde değerlendirir.
2. Zalime de mazluma da yardım: “Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et.” Sahabiler zalime nasıl yardım edileceğini sorduğunda, “Onu zulmünden alıkoyarsın; bu ona yardımdır” buyurmuştur (Buhârî, Mezâlim).
3. Zulmün karanlığı: “Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır” (Buhârî, Mezâlim; Müslim, Birr).
4. Mazlumun duası: “Mazlumun bedduasından sakın; çünkü onunla Allah arasında perde yoktur” (Buhârî, Mezâlim).
5. Güçlü olmanın ölçüsü: “Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değil, öfke anında kendine hâkim olandır” (Buhârî, Edeb). Bu hadis, gücü başkasını ezmekte değil, kendini kontrol etmekte görür.

Veda Hutbesi ve Hilfu’l-Fudûl ne anlatır?

İslam tarihinde insan haklarına ilişkin iki önemli örnek sıkça anılır:

Veda Hutbesi: Hz. Peygamber, son haccında yaptığı konuşmada “Canlarınız, mallarınız ve namuslarınız bu ayınız, bu şehriniz ve bu gününüz gibi dokunulmazdır” buyurmuştur. Hutbede ayrıca soy ve renk üstünlüğünün olmadığı, üstünlüğün yalnızca takvada olduğu vurgulanır.

Hilfu’l-Fudûl (Erdemliler İttifakı): Peygamberlikten önce Mekke’de, haksızlığa uğrayan kim olursa olsun onun hakkını almak için kurulan bir dayanışma antlaşmasıdır. Hz. Peygamber bu antlaşmaya katılmış ve peygamberliğinden sonra da benzer bir çağrıya icabet edeceğini söylemiştir. Bu örnek, zulme karşı dayanışmanın inanç farkı gözetmeksizin değerli görüldüğünü gösterir.

İnsan onuruna ilişkin daha geniş bir çerçeve için İslam’da insan hakları ve onur yazımıza bakabilirsiniz.

İslam’da temel insan hakları nelerdir?

İslam hukukçuları, dinin korumayı amaçladığı temel değerleri “zarûriyyât” (beş temel değer) olarak sınıflandırmıştır:

Bu sınıflandırma, modern insan hakları belgeleriyle birçok noktada örtüşür. 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve İslam İşbirliği Teşkilatı’na üye ülkelerin 1990’da kabul ettiği Kahire İnsan Hakları Bildirgesi, insan onurunu ve bu temel hakları farklı çerçevelerde ele alır. Özgürlük boyutunu İslam’da özgürlük ve insan hakları yazımızda ayrıca inceledik.

Kul hakkı kavramı zorbalık açısından neden önemlidir?

İslam’da zorbalığın ağırlığını anlamak için “kul hakkı” kavramına bakmak gerekir. Allah’a karşı işlenen bazı kusurlar tövbe ile affedilebilirken, bir insana yapılan haksızlık o kişinin hakkıdır ve hak sahibinin helalliği olmadan kolayca düşmez.

Hz. Peygamber, ashabına “Müflis kimdir, biliyor musunuz?” diye sormuş ve şöyle açıklamıştır: Ümmetimden müflis, kıyamet gününe namaz, oruç ve zekâtla gelen; fakat şuna sövmüş, buna iftira etmiş, şunun malını yemiş, bunun kanını dökmüş, şunu dövmüş olarak gelen kimsedir. Onun iyilikleri hak sahiplerine verilir; iyilikleri biterse onların günahları ona yüklenir (Müslim, Birr).

Bu hadis, ibadet ile ahlakın birbirinden ayrılamayacağını gösterir. Düzenli ibadet eden ama başkalarını ezen, aşağılayan ya da hakkını gasp eden kişi, dinin özünü kaçırmış olur.

Zorbalığın sonuçları yalnızca mağdurla sınırlı kalmaz:

• Mağdur için: Özgüven kaybı, kaygı, yalnızlaşma ve uzun süreli psikolojik etkiler görülebilir.
• Fail için: Davranış düzeltilmezse saldırganlık alışkanlığa dönüşebilir; dinî açıdan da kul hakkı yükü birikir.
• Toplum için: Sessiz kalınan zorbalık, güveni zedeler ve güçlü olanın haklı sayıldığı bir kültür oluşturur.

Bu nedenle İslam, zorbalığa karşı tavrı yalnızca bireysel bir erdem olarak değil, toplumsal bir sorumluluk olarak görür. “Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle; buna da gücü yetmezse kalbiyle (buğzetsin)” hadisi (Müslim, Îmân), bu sorumluluğun kademelerini ortaya koyar.

Günümüzde zorbalığa karşı İslami ilkeler nasıl uygulanabilir?

İslami öğütler, zorbalığın modern biçimlerine karşı da yol gösterir:

Okulda akran zorbalığı:
– Çocuklara Hucurât suresindeki alay ve lakap yasağını, onların anlayacağı örneklerle anlatın.
– Zorbalığa tanık olan çocuğun susmak yerine bir yetişkine haber vermesini, “zalimi zulmünden alıkoyma” ilkesiyle ilişkilendirin.
– Okul rehberlik servisi ve öğretmenlerle iş birliği yapın; zorbalığı “çocuk işi” diye küçümsemeyin.

İş yerinde mobbing:
– Sistematik dışlama, aşağılama ve yıldırma davranışlarını tarih ve ayrıntılarıyla kayıt altına alın.
– Türkiye’de iş yerinde psikolojik tacizin önlenmesine yönelik 2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi ve iş mevzuatı çerçevesinde başvuru yolları bulunur; güncel başvuru yollarını kurumunuzun insan kaynakları birimi veya bir hukukçudan öğrenin.

Dijital ortamda zorbalık:
– Paylaşmadan önce düşünün: Bir kişiyi küçük düşüren içerik, gıybet ve iftira yasağı kapsamına girebilir.
– Hedef alınan kişiyi yalnız bırakmayın; içeriği bildirin ve destek olun.

Aile içinde şiddet:
– İslam, aile içinde merhamet ve şefkati esas alır (Rûm, 30/21). Şiddet bu ilkeye açıkça aykırıdır.
– Acil bir tehlike varsa vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.

Farklılıklara saygının toplumsal boyutu için İslam’da hoşgörü ve farklılıklara saygı yazımız tamamlayıcı bir okuma sunar.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Diyanet İşleri Başkanlığı – Kur’an-ı Kerim ve Meali
• Buhârî, el-Câmiu’s-Sahîh: Îmân, Mezâlim ve Edeb bölümleri
• Müslim, el-Câmiu’s-Sahîh: Birr bölümü
• Birleşmiş Milletler – İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1948)