Bibliyometrik Analiz Nasıl Yapılır? VOSviewer ile Adım Adım Rehber

Bibliyometrik analiz nedir, neden bu kadar yaygınlaştı?

Bibliyometrik analiz, bilimsel yayınların künye bilgilerini veri olarak kullanan nicel bir araştırma yöntemidir. Yazar, kurum, ülke, dergi, anahtar kelime ve kaynakça alanları bu yöntemde birer değişkene dönüşür. Böylece binlerce makaleyi tek tek okumadan bir alanın gelişimini, öne çıkan isimlerini ve araştırma eğilimlerini görebilirsiniz.

Son yıllarda bu çalışmaların sayısı belirgin biçimde arttı. Bunun en önemli nedeni, veri tabanlarının dışa aktarma imkânları ile ücretsiz yazılımların kolaylaşmasıdır. Ayrıca katılımcıdan veri toplanmadığı için etik kurul süreci gerektirmemesi de yöntemi özellikle lisansüstü öğrenciler için cazip kılıyor. Yine de makalede izin gerekmediğini belirten kısa bir etik beyan yazmayı unutmayın.

Bununla birlikte kolay görünen her yöntem gibi bu yöntemin de tuzakları vardır. Editörler artık yalnızca renkli ağ haritaları içeren yüzeysel çalışmaları sıkça masa başı retle geri gönderiyor. Bu yüzden iyi bir çalışma, haritayı değil haritadan çıkan yorumu öne çıkarır.

Bibliyometrik analiz hangi sorulara cevap verir?

Yöntemi seçmeden önce araştırma sorunuzun buna uygun olup olmadığını kontrol edin. Literatürde bu çalışmalar genel olarak iki ana başlıkta toplanır: performans analizi ve bilim haritalama.

• Performans analizi: Yıllara göre yayın ve atıf sayısı, en üretken yazarlar, en çok atıf alan makaleler ve en etkili dergiler.
• Bilim haritalama: Ortak yazarlık ağları, anahtar kelime birlikteliği, ortak atıf ve bibliyografik eşleşme yoluyla alanın entelektüel yapısı.
• Tematik evrim: Belirli dönemlerde hangi konuların yükseldiği, hangilerinin gözden düştüğü.
• Araştırma boşluğu: Az çalışılmış kavram kümeleri ve gelecekteki çalışmalar için öneriler.

Örneğin “Türkiye’de dijital okuryazarlık çalışmaları hangi temalarda yoğunlaşıyor?” sorusu bu yönteme çok uygundur. Buna karşın “Dijital okuryazarlık akademik başarıyı artırır mı?” sorusu bir etki sorusudur ve meta-analiz ya da deneysel bir tasarım gerektirir. Yöntem tercihinde kararsızsanız literatür taraması yazımız farklı tarama türlerini karşılaştırmanıza yardım eder.

Bibliyometrik analiz türleri: Karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo, VOSviewer ve Bibliometrix’te en sık kullanılan analiz türlerini ve ne zaman tercih edildiklerini özetler.

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: ortak atıf geçmişe, bibliyografik eşleşme ise bugüne bakar. Dolayısıyla iki analizi birlikte raporlamak, alanın hem kökenini hem de güncel yönünü gösterir.

Bibliyometrik analiz nasıl yapılır? Adım adım uygulama

Uygulamada izlediğimiz akış, Donthu ve arkadaşlarının 2021’de yayımladığı yönerge ile büyük ölçüde örtüşür. Aşağıdaki adımları sırayla takip ederseniz yöntem bölümünüz de kendiliğinden şekillenir.

1. Amacı ve kapsamı belirleyin

Öncelikle tek cümlelik bir araştırma amacı yazın. Ardından zaman aralığını, dili ve yayın türlerini (makale, derleme, bildiri) netleştirin. Kapsam ne kadar açık olursa veri seti de o kadar savunulabilir olur.

2. Veri tabanını seçin

Web of Science Core Collection ve Scopus en çok tercih edilen kaynaklardır. Çünkü iki veri tabanı da kaynakça alanlarını dışa aktarır ve VOSviewer bu dosyaları doğrudan okur. Ayrıca Dimensions ve PubMed de desteklenir. Hedef derginin indeks durumunu kontrol etmek isterseniz Scopus dergi sorgulama rehberimize bakabilirsiniz.

3. Arama sorgusunu yazın ve kaydedin

Anahtar kavramlarınızı eş anlamlılarıyla birlikte AND, OR ve tırnak işaretiyle birleştirin. Örneğin TS=(“digital literacy” OR “digital competence”) AND TS=(teacher*) gibi bir sorgu kullanılabilir. Sorgunun tam metnini, arama tarihini ve sonuç sayısını mutlaka not edin; hakemler bu bilgileri ister.

4. Veriyi indirin ve temizleyin

Web of Science’tan “Full Record and Cited References” seçeneğiyle düz metin, Scopus’tan ise tüm alanları içeren CSV dosyası indirin. Her iki platformda da tek seferde indirilebilecek kayıt sayısı sınırlıdır; büyük setleri parçalar hâlinde alın. Ardından mükerrer kayıtları, kapsam dışı yayınları ve hatalı yazar adlarını temizleyin.

5. Analizi çalıştırın ve yorumlayın

Son olarak VOSviewer veya Bibliometrix ile analizleri yürütün. Her harita için kümelerin neyi temsil ettiğini, en güçlü bağlantıların hangi kavramlar arasında olduğunu ve bunun alan için ne anlama geldiğini yazın.

VOSviewer ile bibliyometrik analiz: Harita nasıl oluşturulur?

VOSviewer, van Eck ve Waltman tarafından geliştirilen ücretsiz bir ağ görselleştirme programıdır. Arayüzü sade olduğundan ilk kez çalışanlar için iyi bir başlangıç noktasıdır. Temel akış şöyledir:

1. Create düğmesiyle “bibliographic data” seçeneğini işaretleyin.
2. Kaynağı “Read data from bibliographic database files” olarak belirleyip Web of Science ya da Scopus dosyanızı yükleyin.
3. Analiz türünü (örneğin co-occurrence) ve analiz birimini (örneğin author keywords) seçin.
4. Sayım yöntemini belirleyin: tam sayım (full counting) veya kesirli sayım (fractional counting).
5. Asgari tekrar eşiğini girin; program varsayılan olarak anahtar kelimeler için 5 değerini önerir.
6. Haritayı oluşturduktan sonra ağ, katman (overlay) ve yoğunluk görünümlerini inceleyin.

Özellikle eş anlamlı kavramları birleştirmek için bir eş anlamlılar sözlüğü (thesaurus) dosyası hazırlayın. Örneğin “COVID-19”, “covid 19” ve “SARS-CoV-2 pandemic” ayrı düğümler olarak kalırsa kümeler yanıltıcı görünür. Bu dosya basit bir metin dosyasıdır ve “label” ile “replace by” sütunlarından oluşur.

Buna ek olarak eşik değerini rastgele seçmeyin. Eşiği neden seçtiğinizi ve kaç öğenin bu eşiği geçtiğini yöntem bölümünde açıkça belirtin. Böylece okuyucu analizinizi tekrar edebilir.

Bibliometrix ve Biblioshiny ile bibliyometrik analiz

R tabanlı Bibliometrix paketi, Aria ve Cuccurullo tarafından 2017’de tanıtıldı. Paketin Biblioshiny adlı arayüzü sayesinde kod yazmadan da çalışabilirsiniz. R’da paketi yükledikten sonra biblioshiny() komutu tarayıcıda bir panel açar.

VOSviewer’dan farklı olarak Bibliometrix, performans göstergelerini daha ayrıntılı üretir. Yıllık bilimsel üretim, yazar başına h-indeksi, Lotka yasasına göre yazar üretkenliği ve Bradford yasasına göre çekirdek dergiler bu çıktılar arasındadır. Ayrıca tematik harita ve tematik evrim grafikleri, konuların zaman içindeki değişimini göstermek için oldukça kullanışlıdır. h-indeksinin nasıl hesaplandığını Google Scholar ve h-indeks yazımızda ele aldık.

Pratikte pek çok araştırmacı iki aracı birlikte kullanır. Performans tablolarını Bibliometrix’ten, ağ haritalarını ise VOSviewer’dan alır. Yine de iki araçta aynı temizlenmiş veri setinin kullanıldığından emin olun; aksi hâlde sayılar birbirini tutmaz.

Haritalar nasıl yorumlanır? Kümeleri okumak

Harita hazır olduğunda asıl iş başlar. VOSviewer’da her düğüm bir öğeyi, düğümün büyüklüğü ağırlığını, çizgilerin kalınlığı ise bağlantı gücünü gösterir. Aynı renkteki düğümler, programın birbirine yakın bulduğu bir kümeyi temsil eder.

İlk olarak her kümeye içerdiği kavramlara bakarak bir ad verin. Örneğin “uzaktan eğitim”, “öğrenme yönetim sistemi” ve “pandemi” aynı kümedeyse bu kümeyi “pandemi dönemi çevrim içi öğrenme” olarak adlandırabilirsiniz. Ardından kümeler arası bağlantıları yorumlayın: iki küme arasında güçlü bağ varsa, bu konular literatürde birlikte ele alınıyor demektir.

Katman görünümü ise zamanı gösterir. Sarıya yakın renkli düğümler daha yeni, maviye yakın olanlar daha eski yayınlarda öne çıkan kavramlardır. Bu sayede yükselen temaları ve gelecekte çalışılabilecek konuları somut biçimde gösterebilirsiniz. Yine de bir kavramın haritada küçük görünmesi önemsiz olduğu anlamına gelmez; yalnızca o dönemde daha az çalışıldığını gösterir.

Son olarak yorumlarınızı mutlaka literatürle destekleyin. Her küme için o kümede en çok atıf alan iki üç çalışmayı okuyup tartışmada kısaca özetlemek, makalenin derinliğini belirgin biçimde artırır. Hakemler de çoğu zaman tam olarak bu sentezi görmek ister.

Bibliyometrik analiz makalesi nasıl yazılır?

Bu tür bir makale de klasik giriş, yöntem, bulgular ve tartışma yapısını izler. Ancak yöntem bölümü burada çok daha ayrıntılı olmalıdır. Hakemlerin en sık sorduğu sorular veri seti ve eşik değerleriyle ilgilidir.

• Giriş: Alanın önemi, mevcut derlemelerin sınırlılığı ve bu çalışmanın neden gerekli olduğu.
• Yöntem: Veri tabanı, tam sorgu, arama tarihi, dahil etme ve dışlama ölçütleri, temizleme adımları, yazılım sürümü ve eşikler.
• Bulgular: Önce performans göstergeleri, ardından bilim haritaları; her şeklin altında kısa bir yorum.
• Tartışma: Kümelerin kuramsal anlamı, araştırma boşlukları ve gelecek çalışmalar için gündem.
• Sınırlılıklar: Tek veri tabanı kullanımı, dil kısıtı ve atıfların zamana bağlı birikmesi.

Kayıt seçim sürecini göstermek için PRISMA akış şemasına benzeyen bir diyagram eklemek de giderek yaygınlaşıyor. Bu şema, kaç kaydın bulunduğunu, kaçının neden dışlandığını ve analize kaç kaydın girdiğini tek bakışta gösterir. Veri analizinin makale bütünlüğüne nasıl yerleştirileceğini ise kümenin merkez yazısı olan veri analizi ile dergi makalesi yazma rehberinde bulabilirsiniz.

Bibliyometrik analiz çalışmalarında sık yapılan hatalar

Danışmanlık verdiğimiz dosyalarda bazı hataların tekrar tekrar karşımıza çıktığını görüyoruz. Üstelik bunların çoğu hakem sürecinde düzeltme ya da ret nedeni olarak geri dönüyor.

• Sorguyu raporlamamak: Tam sorgu ve tarih yoksa çalışma tekrarlanamaz.
• Veri temizliğini atlamak: Aynı yazarın farklı yazımları ve eş anlamlı kavramlar haritayı bozar.
• İki veri tabanını hatalı birleştirmek: Web of Science ile Scopus kayıtları mükerrer temizliği yapılmadan birleştirilirse sayılar şişer.
• Yalnızca betimlemek: “En çok yayın yapan ülke ABD’dir” demek tek başına bulgu değildir; bunun alan için anlamını tartışın.
• Atıfları dönemden bağımsız okumak: Yeni yayınlar henüz atıf biriktirmemiştir; bu durumu yorumda dikkate alın.

Bu süreçte size nasıl destek oluyoruz?

Lisansüstü eğitimli editör ve istatistik uzmanlarından oluşan ekibimiz, arama sorgusunun kurulması, veri temizliği, VOSviewer ve Bibliometrix analizleri ile bulguların yorumlanması aşamalarında danışmanlık veriyor. Ayrıca analiz çıktılarınızı hedef derginin yazım kurallarına uygun şekil ve tablolara dönüştürüyoruz. Kapsamı ve süreyi çalışmanıza ve bütçenize göre birlikte belirliyoruz. Analizin istatistik tarafında ek destek gerekirse veri analizi danışmanlığı sayfamızı da inceleyebilirsiniz.

Bunun yanında makale tamamlandığında dergiye gönderilmeye hazır bir editöre ön yazı da teslim edilir. Gönderim sisteminde zorlanırsanız her adımda size rehberlik ediyoruz. Kişisel dergi hesabına giriş ve imza gibi adımlar ise yazarın kendisine aittir. Bize işini emanet eden birinin aklı artık bu işte kalmıyor; her adımı birlikte kontrol ediyoruz. Yayın kararını ise derginin editörü ve hakemleri verir.

Sık sorulan sorular

Bibliyometrik analiz için etik kurul izni gerekir mi?

Genellikle hayır. Çünkü yalnızca yayımlanmış künye verileri kullanılır ve katılımcıdan veri toplanmaz. Yine de makalede izin gerekmediğini belirten bir ifade eklemeniz beklenir.

Kaç yayınla çalışma yapılabilir?

Kesin bir alt sınır yoktur. Ancak ağ haritalarının anlamlı kümeler üretmesi için genellikle birkaç yüz kayıt gerekir. Çok küçük setlerde performans analizi ve sistematik derleme daha uygun olabilir.

Web of Science ve Scopus verisi birleştirilebilir mi?

Evet, Bibliometrix bu birleştirmeye ve mükerrer kayıtların çıkarılmasına imkân tanır. Ancak alan yapıları farklı olduğundan birleştirilmiş dosyayı mutlaka elle kontrol edin.

TR Dizin verisiyle çalışma yapılabilir mi?

Yapılabilir; fakat dışa aktarılan dosyalar VOSviewer’ın doğrudan okuduğu formatta olmayabilir. Bu durumda veriyi tabloya dönüştürüp ortak yazarlık ve anahtar kelime ağlarını elle hazırlanan dosyalarla kurmak gerekir.

Bibliyometrik çalışma derleme makalesi sayılır mı?

Dergiler bu çalışmaları çoğu zaman derleme ya da araştırma makalesi kategorisinde değerlendirir. Bu yüzden gönderimden önce hedef derginin hangi türü kabul ettiğini yazım kurallarından kontrol edin.

Kaynaklar

• VOSviewer: Getting started ve kullanım kılavuzu
• Bibliometrix: R paketi ve Biblioshiny belgeleri
• Aria, M. ve Cuccurullo, C. (2017). bibliometrix: An R-tool for comprehensive science mapping analysis. Journal of Informetrics.
• Donthu, N. ve ark. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines. Journal of Business Research.