Türkçe Makaleyi İngilizceye Çevirmek: Akademik Çeviri Süreci ve Sık Yapılan Hatalar

Türkçe makaleyi neden İngilizceye çevirmek gerekir?

Türk akademisyenler için İngilizce yayın birkaç nedenle öne çıkar:

• Görünürlük: Web of Science ve Scopus tarafından taranan dergilerin büyük bölümü İngilizce yayın yapar. İngilizce makale, uluslararası okur ve atıf potansiyeline daha kolay ulaşır.
• Akademik değerlendirme: Doçentlik başvurularında ve kurum içi teşvik ile atama ölçütlerinde uluslararası indekslerde taranan yayınlar ayrıca değerlendirilebilir. Güncel koşulları ÜAK’ın ve kurumunuzun yürürlükteki düzenlemelerinden kontrol etmek gerekir.
• Proje ve iş birliği: Uluslararası proje başvurularında ve ortaklık görüşmelerinde İngilizce yayın listesi daha kolay değerlendirilir.

Öte yandan her çalışmanın İngilizceye çevrilmesi gerekmez. Türk hukuku, Türk edebiyatı veya yerel politika gibi konularda ulusal okura seslenen bir Türkçe dergi, çalışmanın etkisi için daha doğru tercih olabilir. Karar verirken hedef okurunuzu düşünün. Kimi zaman en iyi strateji, aynı projeden biri Türkçe ulusal okura, diğeri İngilizce uluslararası okura yönelik iki ayrı ve özgün makale üretmektir; bu durumda iki metnin farklı soruları ve farklı veri kesitlerini ele alması gerekir.

Akademik çeviri ile genel çeviri arasındaki fark nedir?

Genel çeviri, anlamı başka bir dile doğru aktarmayı hedefler. Akademik çeviri ise bunun yanında üç şey daha ister:

1. Terminolojik tutarlılık: Bir kavram metnin her yerinde aynı İngilizce terimle karşılanmalı ve bu terim, alanın uluslararası literatüründe gerçekten kullanılan terim olmalıdır.
2. Tür bilgisi: Giriş, yöntem, bulgular ve tartışma bölümlerinin her birinin İngilizce akademik yazımda alışılmış kalıpları vardır. Yöntem çoğunlukla geçmiş zamanla, genel kabul gören bilgiler geniş zamanla anlatılır.
3. Hedef dergiye uyum: Derginin ABD veya İngiliz İngilizcesi tercihi, kelime sınırı ve öz yapısı çeviri sırasında gözetilir.

Bu nedenle akademik çeviride çevirmenin hem iki dile hem de alana hâkim olması gerekir. Sağlık bilimlerinde “olgu” ile “vaka”, eğitim bilimlerinde “öğretim” ile “eğitim” ayrımının İngilizcede nasıl karşılanacağı, alanı bilmeyen bir çevirmenin kolayca yanlış kurabileceği ayrıntılardır.

Çeviri süreci adım adım nasıl işler?

1. Ön inceleme ve kapsam

Metin, hedef dergi ve varsa önceki hakem yorumları incelenir. Çeviriye nelerin dahil olduğu netleştirilir: ana metin, öz, tablolar, şekil içi yazılar, ekler ve yanıt mektubu gibi.

2. Terim listesi oluşturma

Metindeki temel kavramlar çıkarılır ve her biri için alan literatüründe kullanılan İngilizce karşılık belirlenir. Yazarın daha önce İngilizce yayınları varsa, aynı kavramlar için kullandığı terimler esas alınır. Bu liste, uzun metinlerde tutarlılığın en önemli güvencesidir.

3. Çeviri

Alanında lisansüstü eğitim almış bir çevirmen metni İngilizceye aktarır. Bu aşamada amaç, Türkçe cümleyi birebir izlemek değil, aynı bilgiyi İngilizce akademik okurun beklediği biçimde kurmaktır. Anlamı belirsiz yerler yazara soru olarak not edilir.

4. Bağımsız redaksiyon

Çeviriyi yapmayan ikinci bir uzman metni okur. Akıcılık, dilbilgisi, terminoloji ve bölümler arası tutarlılık kontrol edilir. Bu adım, çevirmenin kendi metninde göremeyeceği hataları yakalar. Redaktör, gerekirse cümleleri yeniden kurar ama terim listesinin dışına çıkmaz; değişiklik önerileri izlenen değişikliklerle görünür kalır.

5. Editör onayı ve teslim

Son okuma editör tarafından yapılır; terim listesiyle uyum ve derginin dil tercihleri kontrol edilir. Metin, izlenen değişikliklerin ve soruların yer aldığı bir sürümle birlikte teslim edilir.

6. Yazar kontrolü

Bilimsel içeriğin sahibi yazardır. Yazar özellikle terimleri ve yorum içeren cümleleri kontrol eder; gerekirse kısa bir düzeltme turu yapılır.

Türkçeden İngilizceye geçişte en sık yapılan hatalar

Aşağıdaki tablo, Türkçe yazılmış makalelerin İngilizceye aktarılmasında sık gördüğümüz sorunları ve daha doğal karşılıklarını gösteriyor. Örnekler temsilîdir.

Bu sorunların bir kısmı tek tek küçük görünür; ancak metnin geneline yayıldığında okur, makalenin İngilizce düşünülmeden yazıldığını hisseder. Hakemlerin dil yorumları da çoğunlukla bu birikmiş etkiden kaynaklanır.

Hangi bölümler çeviride özel dikkat ister?

• Başlık ve öz: Editörün ilk okuduğu kısımdır. Başlıkta gereksiz sözcükler (“A study on…”, “An investigation of…”) çoğu zaman çıkarılabilir; öz, derginin kelime sınırına göre yeniden dengelenir.
• Kuramsal çerçeve: Türkçe literatürde kullanılan kavramların İngilizce karşılıkları, uluslararası literatürde farklı bir anlam taşıyabilir. Kavramın ilk kullanımında kısa bir açıklama eklemek okuru korur.
• Ölçekler ve ölçme araçları: Türkçeye uyarlanmış ölçeklerin özgün İngilizce adları kullanılmalı, uyarlama çalışmasına atıf yapılmalıdır.
• Türkiye’ye özgü kurum ve düzenlemeler: YÖK, ÜAK, TÜBİTAK gibi kurumların adı ilk geçtiği yerde açık İngilizce adı ve kısaltmasıyla verilir. Kanun ve yönetmelik adları için tutarlı bir çeviri yaklaşımı seçilir.
• Kaynakça: Türkçe kaynakların başlıkları derginin kuralına göre ya özgün haliyle bırakılır ya da köşeli parantez içinde İngilizce çevirisi eklenir. Bu kural dergiden dergiye değişir.

Makine çevirisi ve yapay zekâ araçları kullanılabilir mi?

Makine çevirisi ve yapay zekâ tabanlı araçlar hızlı bir taslak üretebilir. Ancak akademik metinde üç risk taşır: terim hataları, akıcı görünen ama anlamı kaymış cümleler ve tutarsız üslup. Ayrıca birçok dergi, yapay zekâ araçlarının kullanımının beyan edilmesini istemektedir. Bu nedenle bu araçlar kullanılmışsa bile metnin alanı bilen bir uzman tarafından baştan sona kontrol edilmesi ve derginin yapay zekâ politikasının okunması gerekir. Gizlilik açısından da yayımlanmamış verilerin hangi araca yüklendiği dikkatle değerlendirilmelidir.

Alanlara göre akademik çeviride dikkat edilecekler

Akademik çeviri her alanda aynı zorlukları taşımaz. Çevirmen seçerken alanınıza özgü şu noktaları göz önünde bulundurun:

• Sağlık bilimleri: İlaç adları, tanı kodları ve klinik terimler uluslararası adlandırmalarla verilmelidir. Raporlama kılavuzlarının (örneğin klinik çalışmalar için CONSORT, gözlemsel çalışmalar için STROBE) İngilizce terimleri korunur.
• Mühendislik ve fen bilimleri: Birimler, semboller ve denklem çevresindeki metin dikkatle aktarılır. Türkçede ondalık ayırıcı olarak kullanılan virgül, İngilizce metinde noktaya çevrilir; tablolar dahil tüm metinde tutarlılık kontrol edilir.
• Sosyal bilimler ve eğitim: Kavramların kuramsal arka planı önemlidir. Aynı Türkçe kavram, farklı kuramsal geleneklerde farklı İngilizce terimlerle karşılanabilir; çevirmen yazarın hangi literatüre dayandığını bilmelidir.
• Hukuk: Türk hukukuna özgü kurumların birebir İngilizce karşılığı çoğu zaman yoktur. Kavram ilk kullanımda Türkçe adıyla birlikte verilip kısaca açıklanır, sonra tutarlı bir İngilizce karşılık kullanılır.
• İlahiyat ve tarih: Özel adların ve kavramların transkripsiyonu derginin tercih ettiği sisteme göre yapılır.

Çeviriden sonra ne yapmalı?

Çeviri tamamlandığında makale henüz gönderime hazır değildir. Şu kontrolleri yapın:

1. Öz ve başlık, derginin kelime ve karakter sınırlarına uyuyor mu?
2. Tablo ve şekil içindeki yazılar da çevrildi mi?
3. Kaynakça, derginin atıf sistemine göre düzenlendi mi?
4. Anahtar kelimeler İngilizce literatürde aranan terimler mi?
5. Kapak mektubu (cover letter) İngilizce olarak hazırlandı mı?
6. Benzerlik raporu alındı mı? Daha önce Türkçe yayımlanmış bir çalışmanın çevirisi söz konusuysa, bu durum dergiye açıkça bildirildi mi?

Son madde özellikle önemlidir. Türkçe olarak yayımlanmış bir makalenin İngilizce çevirisini yeni bir çalışma gibi göndermek, yayın etiği açısından mükerrer yayın sorununa yol açabilir. Çeviri yayınları kabul eden dergiler de bunu genellikle özel koşullara ve açık beyana bağlar. Çeviri genellikle henüz yayımlanmamış Türkçe çalışmalar ya da tezlerden türetilen yeni makaleler için yapılır.

Sık sorulan sorular

Tezimi İngilizce makaleye çevirebilir miyim?

Evet, ancak tezin doğrudan çevrilmesi yerine önce makale formatına indirgenmesi önerilir. Tezden üretilen makalede teze atıf yapılması ve derginin bu konudaki politikasının okunması gerekir.

Çeviri ile redaksiyon aynı kişi tarafından mı yapılmalı?

Daha sağlıklı olan, redaksiyonun çeviriyi yapmayan ikinci bir uzman tarafından yapılmasıdır. Bu yöntem, çevirmenin gözden kaçırdığı hataların yakalanmasını sağlar.

Çeviri metnin bilimsel içeriğini değiştirir mi?

Hayır. Çevirmen içeriği değiştirmez; anlamı belirsiz yerler için yazara soru sorar. Bilimsel içeriğin ve yorumların sorumluluğu yazara aittir.

Dergiler dil düzeltme sertifikası ister mi?

Bazı dergiler dil düzeltmesi yapıldığına dair bir belge isteyebilir veya hakem dil yorumu yaptığında bunu önerebilir. Bu bir zorunluluk değil, derginin tercihine bağlı bir uygulamadır. Yazar rehberini kontrol edin.

Akademik çeviri ne kadar sürer?

Süre; metnin uzunluğuna, alanın teknik yoğunluğuna, tablo ve ek sayısına ve redaksiyon turlarına göre değişir. Gerçekçi bir takvim için metnin tamamını ve hedef dergiyi paylaşarak kapsamı belirlenmiş bir teklif almak en doğrusudur. Gönderim tarihiniz belliyse bunu baştan belirtin.

İlgili rehberler: Makale redaksiyonu ve dil düzeltmeleri · Q1 dergilerde dil ve format gereklilikleri