Kısaca: Makalede yapay zeka kullanımı bugün çoğu dergide yasak değildir; ancak üç kurala bağlıdır: yapay zeka yazar olarak gösterilemez, kullanım beyan edilir ve metnin, verinin ve kaynakların doğruluğundan yazar sorumlu kalır. Dil düzeltme gibi düşük riskli kullanımlar genellikle serbesttir. Buna karşın veri, kaynak ya da sonuç üretmek ve gizli bir makaleyi açık bir araca yüklemek kabul edilmez. Bu rehberde COPE, ICMJE, Elsevier, Springer Nature ve YÖK yaklaşımlarını karşılaştırıyor, örnek bir beyan metni veriyoruz.
Hazırlayan: Dergi Makalesi Danışmanlık Editör Ekibi · Yayın etiği ve editoryal süreçler · Yayın: 28.10.2026 · Okuma: 12 dk
Makalede yapay zeka kullanımı için dergiler neden politika yayımlıyor?
Büyük dil modelleri, birkaç saniyede akıcı ve ikna edici metin üretebiliyor. Ancak bu metinler yanlış bilgi, var olmayan kaynaklar ya da başka çalışmalara fazlasıyla benzeyen cümleler içerebiliyor. Bu nedenle dergiler, makalede yapay zeka kullanımını tamamen yasaklamak yerine kurallara bağlamayı seçti. Amaç, aracın sağladığı kolaylığı korurken bilimsel kaydın güvenilirliğini zedelememektir.
Yayıncıların ortak kaygısı üç noktada toplanıyor. Birincisi hesap verebilirliktir: bir hata çıktığında sorumluluğu üstlenecek bir insan olmalıdır. İkincisi şeffaflıktır: okur ve editör, metnin hangi bölümünde hangi aracın nasıl kullanıldığını bilmelidir. Üçüncüsü ise gizliliktir. Yayımlanmamış bir makale, hasta verisi ya da hakem raporu, verileri saklayabilen açık bir araca yüklendiğinde gizlilik ihlali doğabilir.
Makalede yapay zeka kullanımı konusunda COPE, ICMJE ve yayıncılar ne diyor?
Uluslararası kuruluşların ve büyük yayıncıların ilkeleri ayrıntıda farklılaşsa da ana çizgide birleşiyor. Aşağıdaki tablo, resmî metinlerdeki temel noktaları özetliyor. Yine de her derginin yazar kılavuzu bu genel çerçeveyi daraltabilir; bu yüzden son kararı her zaman hedef derginin kendi sayfasına göre verin.
| Kaynak | Yapay zeka yazar olabilir mi? | Beyan | Öne çıkan kural |
|---|---|---|---|
| COPE (Yayın Etiği Komitesi) | Hayır | Kullanım açıkça belirtilmeli | Yazarlar yapay zekanın ürettiği içerikten tümüyle sorumludur |
| ICMJE (tıp dergileri) | Hayır | Gönderimde, ön yazıda ve makalenin ilgili bölümünde | Yapay zeka çıktısı birincil kaynak olarak gösterilemez; beyan etmemek yaptırıma yol açabilir |
| Elsevier | Hayır | Kaynakçadan hemen önce ayrı bir beyan bölümü | Görsel üretmek ya da değiştirmek, araştırma yönteminin parçası değilse kabul edilmez |
| Springer Nature | Hayır | Kullanım beyan edilir | Risk temelli çerçeve: yeşil (izinli), sarı (dikkatli), kırmızı (yasak) kullanım |
| YÖK Etik Rehberi (2024) | Sorumluluk araştırmacıdadır | Şeffaflık ilkesi gereği açıklanmalı | Hipotez, tartışma ve yorum gibi üst düzey aşamalar yapay zekaya bırakılmamalı |
Tablodaki en net ortak nokta, yapay zekanın yazar olamamasıdır. ICMJE bunu şöyle gerekçelendirir: sohbet botları çalışmanın doğruluğundan, bütünlüğünden ve özgünlüğünden sorumlu tutulamaz; yazarlık ise tam da bu sorumluluğu gerektirir. Ayrıca ICMJE, yapay zekanın ürettiği bir metni birincil kaynak olarak göstermeyi de kabul etmez.
Türkiye açısından ise YÖK’ün Mayıs 2024’te üniversitelere gönderdiği “Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber” önemli bir referanstır. Rehber; şeffaflık, dürüstlük, özen, gizlilik ve hesap verebilirlik ilkelerini öne çıkarır. Bunun yanı sıra yapay zekanın hipotez geliştirme, tartışma ve yorumlama gibi uzmanlık gerektiren aşamalarda kullanılmaması gerektiğini vurgular.
Hangi kullanım serbest, hangisi riskli?
Springer Nature’ın güncel politikası, kullanımı araca göre değil risk düzeyine göre sınıflandırıyor. Bu yaklaşım, diğer yayıncıların kurallarını anlamak için de kullanışlı bir çerçeve sunuyor. Aşağıdaki tabloda yaygın kullanım senaryolarını bu mantıkla grupladık:
| Senaryo | Risk düzeyi | Ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Yazım ve dil bilgisi düzeltme | Düşük | Çoğu yayıncıda temel dil kontrolü için beyan gerekmez; kapsamlı yeniden yazımda beyan edin |
| Kendi metninizi çevirmek | Düşük–orta | Terimleri alan uzmanı gözüyle kontrol edin ve dergi istiyorsa beyan edin |
| Bölüm yapısı ya da başlık önerisi almak | Düşük | Son kararı kendiniz verin; öneriyi olduğu gibi kopyalamayın |
| Literatür özetletmek | Orta | Her bilgiyi ve kaynağı özgün makaleden doğrulayın |
| İstatistik testi ya da model önerisi almak | Orta | Öneriyi bir uzmana doğrulatın ve yöntem bölümünde açıklayın |
| Analiz kodu yazdırmak | Orta | Kodu satır satır kontrol edin, sonuçları bağımsız olarak tekrar üretin |
| Bulgu, kaynak ya da veri üretmek | Yüksek (yasak) | Kabul edilmez; uydurma veri ve kaynak araştırma suistimalidir |
| Gizli makale ya da hasta verisini açık bir araca yüklemek | Yüksek (yasak) | Gizlilik ve etik kurul onayı açısından ihlal sayılabilir |
Özellikle kaynak konusunda dikkatli olun. Sohbet botları, gerçek gibi görünen ama hiç yayımlanmamış makale künyeleri üretebiliyor. Hakemler ve editörler bu tür künyeleri DOI ya da veri tabanı aramasıyla kolayca fark eder. Dolayısıyla tek bir uydurma kaynak bile makalenin güvenilirliğini bütünüyle sarsabilir.
Makalede yapay zeka kullanımı beyanı nereye ve nasıl yazılır?
Beyanın yeri dergiden dergiye değişir. Örneğin Elsevier dergileri kaynakçadan hemen önce ayrı bir bölüm ister. Buna karşın ICMJE ilkelerini izleyen tıp dergileri kullanımın hem ön yazıda hem de makalenin ilgili bölümünde açıklanmasını bekler. Bu durumda yazım desteği teşekkür bölümünde, veri analizi desteği yöntem bölümünde anlatılır.
İyi bir beyan; aracın adını, kullanım amacını ve çıktının yazarlar tarafından kontrol edildiğini açıkça söyler. Elsevier’in önerdiği kalıbı Türkçeye uyarlayarak şöyle bir örnek verebiliriz:
Örnek beyan: Bu çalışmanın hazırlanması sırasında yazarlar, İngilizce metnin dil ve anlatım düzeltmesi amacıyla [ARAÇ ADI, sürüm] aracını kullanmıştır. Araç kullanıldıktan sonra yazarlar içeriği gözden geçirmiş, gerekli düzeltmeleri yapmış ve yayının içeriğinin tüm sorumluluğunu üstlenmiştir.
Ancak beyanı yazarken genel ve belirsiz ifadelerden kaçının. “Yapay zekadan yararlanılmıştır” gibi bir cümle, editöre yeterli bilgi vermez. Bunun yerine hangi bölümde, hangi amaçla ve hangi kontrol adımlarıyla kullanıldığını kısaca yazın. Ayrıca hiçbir araç kullanmadıysanız ve dergi beyan alanını zorunlu tutuyorsa, “kullanılmamıştır” ifadesini açıkça işaretleyin.
Türkçe dergilerde ve DergiPark’ta durum nedir?
DergiPark bir yayın platformudur; yapay zeka kuralını her dergi kendi yazım kurallarında belirler. Bu nedenle aynı platformdaki iki dergi farklı beyan biçimleri isteyebilir. Örneğin bir dergi beyanı etik beyan bölümünün içinde isterken, bir başkası ayrı bir form doldurmanızı bekleyebilir. Dolayısıyla göndermeden önce derginin “Yazım Kuralları” ve “Etik İlkeler” sayfalarını birlikte okuyun.
Ayrıca kurumunuzun kendi yönergesi de olabilir. YÖK rehberi, üniversitelerin kendi ihtiyaçlarına göre düzenleme yapabileceğini belirtir. Bu yüzden tez ya da proje çıktısı olan bir makalede, hem derginin hem de üniversitenizin kuralını dikkate almanız gerekir. Özellikle tezden üretilen makalelerde danışmanınızla beyan metnini önceden paylaşmak, sonradan doğabilecek soruları önler.
Analiz ve kodlamada yapay zeka nasıl kullanılmalı?
Veri analizinde yapay zeka, bir test önerebilir, R ya da Python kodu yazabilir veya bir çıktıyı sade bir dille açıklayabilir. Springer Nature bu tür kullanımları “dikkat gerektiren” sınıfta sayar ve insan denetimiyle birlikte beyan edilmesini ister. Çünkü önerilen test, verinizin varsayımlarına uymayabilir ya da kod sessizce yanlış bir değişkeni kullanabilir.
Bu riski azaltmak için şu adımları öneriyoruz:
- Varsayımları siz kontrol edin: Normallik, varyans homojenliği ve örneklem büyüklüğü gibi koşulları aracın yorumuna bırakmayın.
- Sonuçları bağımsız tekrar üretin: Kodu çalıştırıp çıktıları SPSS, jamovi ya da başka bir programla karşılaştırın.
- Yöntem bölümünde açıklayın: Hangi aracın hangi adımda kullanıldığını ve sonuçların nasıl doğrulandığını yazın.
- Ham veriyi koruyun: Kişisel ya da hassas verileri, gizlilik güvencesi vermeyen araçlara yüklemeyin.
İstatistik çıktılarının bir uzman tarafından kontrol edilmesi, özellikle hakem sürecinde gelen yöntem sorularına hazırlıklı olmanızı sağlar. Bu konuda kardeş sitemiz Veri Analizi Yaptırma Merkezi‘nde istatistik danışmanlığı sürecimizi ayrıntılı anlattık.
Hakemler ve editörler yapay zeka kullanabilir mi?
Aslında hakemler için kurallar yazarlardan daha sıkıdır. Elsevier, hakemlerin ve editörlerin yayımlanmamış bir makaleyi üretken yapay zeka aracına yüklemesine izin vermez. Springer Nature de makale içeriğinin ve hakem raporlarının güvenli olmayan ya da açık araçlarla paylaşılmamasını şart koşar. Ayrıca hakemin değerlendirmesini ve önerisini yapay zekaya devretmesi açıkça yasaktır.
Öte yandan bu kuralların yazar açısından da bir anlamı vardır. Makaleniz insan bir hakem tarafından, alanın uzmanlığıyla okunacaktır. Bu nedenle akıcı ama yüzeysel bir metin, yöntem ve tartışma bölümlerinde hızla fark edilir. Hakemlerin bir makaleye nasıl baktığını hakemler makaleyi nasıl değerlendiriyor yazımızda ayrıntılı anlattık.
Yapay zeka tespit araçlarına güvenilir mi?
Günümüzde bazı dergiler ve üniversiteler, metnin yapay zekayla üretilip üretilmediğini tahmin eden araçlar kullanıyor. Ancak bu araçlar yalnızca olasılık tahmini yapar; yanlış pozitif sonuç verebilir ve özellikle ana dili İngilizce olmayan yazarların metinlerini hatalı biçimde işaretleyebilir. Dolayısıyla tek başına bir ihlal kanıtı sayılmamalıdır.
Yazar için en güvenli yol, tespit aracını atlatmaya çalışmak değil, süreci belgelemektir. Taslak sürümlerinizi, analiz dosyalarınızı ve kaynak notlarınızı saklayın. Böylece bir soru geldiğinde metnin size ait olduğunu somut olarak gösterebilirsiniz. Yazarların genel etik sorumluluklarını makale yazarlarının sorumlulukları yazımızda özetledik.
Makalede yapay zeka kullanımı için gönderim öncesi kontrol listesi
Makaleyi göndermeden önce aşağıdaki soruları tek tek yanıtlayın. Bir soruya “hayır” ya da “emin değilim” diyorsanız, gönderimi o noktayı düzelttikten sonra yapın:
- Hedef derginin yazar kılavuzunda yapay zeka politikasını okudum mu?
- Kullandığım her aracın adını, sürümünü ve amacını not ettim mi?
- Metindeki tüm kaynakları özgün yayınlarından doğruladım mı?
- Veri, şekil ya da bulgu üretmek için yapay zeka kullanmadığımdan emin miyim?
- Gizli veya kişisel verileri güvenli olmayan bir araca yüklemedim mi?
- Beyan metnini derginin istediği bölüme ekledim mi?
- Tüm ortak yazarlar kullanımdan haberdar ve beyanı onaylıyor mu?
Sonuç olarak makalede yapay zeka kullanımı, doğru sınırlar içinde zaman kazandıran bir yardımcıdır. Buna karşılık sınırlar aşıldığında ret, düzeltme ya da geri çekme gibi ağır sonuçlar doğabilir. Kısacası araç yardımcı olabilir; ancak fikir, analiz ve sorumluluk her zaman yazarındır.
Beyan metninizi ve dergi kurallarına uyumu birlikte kontrol edelim mi?
Sık sorulan sorular
ChatGPT ile makale yazmak yasak mı?
Çoğu dergide tamamen yasak değildir; ancak yapay zeka yazar olarak gösterilemez, kullanım beyan edilmelidir ve içerikten yazar sorumludur. Bulgu, veri ya da kaynak üretmek ise her durumda kabul edilmez. Hedef derginin yazar kılavuzunu mutlaka okuyun.
Sadece dil düzeltmesi için kullandıysam beyan etmem gerekir mi?
Elsevier gibi bazı yayıncılar temel yazım ve dil bilgisi kontrolü için beyan istemez. Buna karşılık kapsamlı yeniden yazım ya da çeviri için beyan beklenebilir. Emin değilseniz beyan etmek daha güvenlidir.
Yapay zekayı kaynak olarak gösterebilir miyim?
ICMJE, yapay zekanın ürettiği metnin birincil kaynak olarak gösterilmesini kabul etmez. Bilgiyi araçtan aldıysanız özgün kaynağını bulun ve onu gösterin.
Yapay zekayla üretilmiş görsel kullanabilir miyim?
Elsevier, yapay zekanın araştırma yönteminin parçası olmadığı durumlarda görsel üretmeye ya da değiştirmeye izin vermez. Springer Nature de gerçekçi görünen üretilmiş görselleri yasak kullanım arasında sayar. Bu nedenle şekil ve grafikleri kendi verinizle hazırlayın.
Beyan etmezsem ne olur?
ICMJE’ye göre beyan edilmeyen kullanım düzeltici işlem gerektirebilir ve bazı durumlarda suistimal sayılabilir. Bu da yayın sonrasında düzeltme ya da geri çekme anlamına gelebilir.
Türkiye’de bu konuda resmî bir düzenleme var mı?
YÖK, Mayıs 2024’te üniversitelere bir etik rehber gönderdi ve üniversitelerin kendi düzenlemelerini yapabileceğini belirtti. Bu yüzden kendi kurumunuzun ve hedef derginin güncel kurallarını birlikte kontrol edin.
Kaynaklar
- ICMJE: Use of AI by Authors
- COPE: Authorship and AI tools (pozisyon bildirgesi)
- Elsevier: Generative AI policies for journals
- Springer Nature / Nature Portfolio: Artificial Intelligence (AI) editorial policy
- YÖK: Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber (2024)
İlgili rehberler: İntihal ve Turnitin · Yazar sorumlulukları · Hakem değerlendirmesi
Dergi Makalesi Danışmanlık Editör Ekibi
Yayın etiği, editoryal süreçler ve istatistiksel analiz alanlarında lisansüstü eğitimli uzmanlardan oluşan editör ekibimiz bu rehberi ICMJE, COPE, Elsevier, Springer Nature ve YÖK’ün resmî metinlerini esas alarak hazırladı.
